महासुनिना सगवताचिवेशेन प्रणीता महर्पिचर तिसं ~ यरकेण॒ प्रतिसंस्छरता

चरकवत्रराननश्ीपचक्रपाणिद्रत्तपरणीनया आयुरववददी पिकाख्यरीकया ` प्रदामहोपाध्याय-श्रीगङ्ाधस्कविरनकफरविराजविरचितया जल्प करपतर्समाख्यया टीकया सृमचद्धुता

कृषिराज श्रीनरेन्नाथ सेनयुप्तेन कविराज श्रीवलाइ्चन्् सेनयुप्तेन सम्पादधिता संशोधरिना प्रकादिताच।

निदान-विमान-शारीर-इन्दियाभिधान-स्थानचतुष्टय- समच्ितः हितीयः खरुः)

प्रथमं संस्करणम्‌ 1 ।अ। कलिकातानगय्यां कट्टोटाभ्यन्तरीणसपततिसंस्यकमवनम्पे न्वन्तरि-दरेिद्क्‌-मेदिनयन्त्रे श्रीरद्रलादमिग्रेण सुद्धि :

शकाब्दाः १८५०}

मूल्यं साद्धंपद्रूप्यकमितम्‌

` निदानस्थानस्य सूरो 1." प्रथमोऽध्यायः] |

विपथाः उवरनिदानाध्यायः निदानस्थ पय्यीयः

निदानस्य भेदाः व्याधेः पर्य्यायः उ्याधे्ञानोपायाः „~ ` -.,- पूर््वरूपलेक्षणम्‌ ,

रूपस्य लक्षणं पथ्यीयश्च ,,,.

उपल्यलक्षणम्‌ सम्प्राषेः पर्य्यायः प्रफारमेदश्च उवरस्य प्रथमत्वोपदेशने हेतुः तस्याष्टौ कारणानि वातञ्वरस्य निदानादीनि „^. पित्तज्वरस्य निदानादीनि ,.* कफञ्वरस्य निदानादीनि ..“

ष्ठे पटक्तौ

११९३ ११९४ ११९६ १२०३ ` १२०४ १२१२ १२१७ १२२० १२२७ १२२७ १२३८ १२२४० १२४५ १२४८

हन्द-सान्निपात्तिकज्वराणां सग्धि.

ङ्गानि आगन्तुञ्वरस्य निदानादीनि ज्वरस्य स्वरूपं दर विध्यत्च „* उवरस्य पूर्वरूपाणि ५५५

१२५१ १२५२ १२५० १९५७

उरस्य पूर््वोतपत्तिप्रकारान्तरं सन्ब-

व्याधिप्राधान्यन्च उवरपूर्व्वरूपे चिकरित्साविधिः जीणन्वरे चिर्रसासूत्नम्‌ अध्यायार्थोपसंहारः

द्वितीयोऽध्यायः,

रक्तपित्तनिदानाध्यायः ,,,

१२५५९ १२६१ १२६२ १२९५

१२६७

रक्तपित्तस्य निदानपूर्््वंका सम्प्राप्तिः १२६७

तस्य पूर्वरूपाणि

तस्य उपद्रवाः १०५.

१२७०९ १२७१

॥। 9 9 ¶१

५४ 5 ^

~ © ^

ची) ^9 ^ ^

विषयाः

रत्नम दो्भेदेन,

मागनि्ै्ः ~ न्न

` ¶१२७२्‌

मा्गभेदेन रक्तपित्तस्य साध्यत्वादि ` १२७२

रक्तपित्तस्य चिकरित्सासूत्रम्‌

१२५७४

रक्तपित्तस्य साध्यग्राप्यासाध्यत्वे हेतुः १२७५

रक्तपित्तस्यासाध्यरक्षणाति ,..

अध्यायार्थोपसंहारः तृतीयोऽभ्यायः। गुद्मनिदानाध्यायः गुल्मस्य संख्या वातगुल्मः गुल्मस्यावस्थितिस्थानम्‌ * गुल्मस्य निरंक्तिः पित्तगुल्मः „^“ दरेण्मगुल्मः ..“ सान्निपातिकगुल्मः शोणितजगुटमः गुटमानां पूर्वरूपाणि ,,* गल्मे वातस्य प्रधानता =“ गद्मस्य चिकित्सासूत्रम्‌ - अध्यायार्थोपसंहारः 5 ौं चतुथोऽ्यायः। परमेदनिदानाध्यायः स्य संख्या ग्याधिविदोपाणां हेतुः दरेप्मजभमेहस्य निदानम्‌ .. . दलेप्मजप्रमेहस्य दृष्यविशोषाः दरेप्मजप्रमेहसम्प्रा्िः

दश्शविधररेप्मजपमेहाणां नामानि

.॥ १२९

५२८० १२८१

=

५२८२ >

१२८२

१२८४ १२८५ ५२८५ दे १२८७ १२८८ १२८९ ११ ५२९० १२द्‌

१२९द्‌ १२९९

१३०० १३००. १३०१ १३०३ १३०४ १३०५. १३०८; .४

~--~-------~-~-- -~-- --~---~ ----- ~

पिपयाः तेषां साध्यत्वे हेतुः तेपां लक्षणानि पित्तजप्रमेहस्य निदान

सम्प्रा्षिः

पटुविघपित्तन्प्रमेद्ाणां नामानि तेपां याण्यव्वे हेतुः तेपां रक्षणानि -*-

त्रक्

पात्तजनमेदस्थ निदानम्‌ तुच्विधवात्तजप्मेदाणां सम्ध्ापति मीमानिच. ~ वातनग्रसेदाणामन्नाध्य्े हिनु धातजप्रसहाणां सश्रणानि प्रमेहाणां पूच्रूपाणि प्रमेहाणासुपद्व्ाः तेपां चिकिरसासूश्रम्‌ सध्याया्थोपसंहार ~ ~ पश्वमोऽध्यायः।

कु्ानदोनाध्यायः ,.

कुष्ठानां सक्च द्रव्यामि

कुष्ठानां संख्याभेदः

खापाखादिक्ष्टेषु दोपस्म्न्ध- निर्णयः

कुष्टानां निदानं सम्प्राप्षिश्च -

छुष्टानां पूर्व्वैरूपाणि

ङ्ठानां रूपाणि

ुएटानामसाध्यत्वादिनिरदलः -."

छुछानायुपद्रवाः

जध्यापरर्थोपसंहारः

षष्टोऽध्यायः

श्नोपनिदानाध्यायः ००.

तुष्विधंद्ोपायतनानां निदेशः

सा्टखजपोोपस्य निदानं सम््राक्षिश्च

ष्ट

[91 [9

[१ )1 [1

न्ध

५)

@ ^ 5

९१०

निदरानशयानस्थ मृचीपत्रम्‌

यमन स्व्रापिदटक्णन्

ह्षयचद्लोपस्य निदानम्‌ “""

धारणनजश्चाप्रस्य्‌ 7 ानपप्य्ा

धवग्रतश्ापसय सशश्राप्रपव्वफ लघ्णम्र्‌ ५६३

व्रिपमाशनजश्तेपस्य निदान्‌

शगव्रापदश्रणद् ग्नोपरय राजय्मनंनत्वे निदि द्रोप पृष्चस्पाणि

११९

श्नोपस्यंकाद्रद्य द्पाणि दोषन वाध्यत्वाद्रिनिदैषः

अध्यायाधोपसंदारः. सप्रपोऽध्यायः।

उन्मादनिदानाध्यायः उन्मादस्य संख्यानिर्याः

तस्य निदानपूर्भ्विका सम्प्रासिः उन्मादस्य पूर्वरूपाणि “~.

यातान्मादिद्धानि 4 पित्तोन्मादलिद्धानि द्टेमोन्मादलिङ्गानि व्रिदोपोन्मादरिष्धानि

साध्योन्माद्वानां चिक्ित्सासूत्रम्‌

आगन्तुकोन्मादस्य निदानम्‌ पूव्व॑रूपाणि

उन्मादकरभूतानामन्मादयिषप्यताम्‌

आरस्मविद्रोपः

आगन्तू्मादस्य रूपाणि

उन्मादकाखाः “`

उन्माद्करमुतानासुन्माद्ने ` प्रयोजनम्‌

पच्चविधानामप्युन्मादानां दौ विध्यम्‌ .'

१४४

१२६४ १३६४ १३६५

१२६६

१,

[9

ध्म

विमानस्थानस्य मूचीपत्रमर्‌

विषयाः उन्मादानां साध्यत्वाद्ि परियासूत्रन्न

-स्यायाध्रोपसंहारः.

अभो ऽध्यायः ]

अपस्मारनिदानाध्यायः अपस्मारस्य संख्यानिरदैदाः -*- तस्य निदानपृन्विका सम्प्राप्तिः अपक्षमारस्य स्वरूपम्‌ अपस्मारस्य पूर्वरूपाणि ^^" वातापस्मारक्षणानि पित्तापस्माररक्षणानि इटेप्मापस्मारलक्षणानि `" सा्निपातिकापस्माररक्षणानि

1 ]

विमानस्थानस्य सुचीननम्‌.

प्रथमोऽध्यायः,

रसविमानाध्यायः रसादिमानक्ञानस्य प्रयोजनम्‌ रसदोपयोः प्रभावः ५१९ दष्यप्रमावः -* ०० सतवाक्ेव्यानां दध्यत्रयाणां निदः पिष्पद्य्ादीनां सतनसेवने दोषाः सात्म्यनिर्दूराः ००९ अष्टानामाहारविधिविग्रोपायतनानां निर्गः भोजनविधिर्मोज्यसाद्‌युण्यच्च जध्यायार्थोपसंहारः

द्वितीयोऽध्यायः)

त्रिविधङुक्षीयविमानाध्यायः-*“

५३९६ १६३९४

३९५ १४०४ १९०६ १४०७ १४१०९

१७१५ १४१९

-१४२२

१४२५

^ ~ 5 ^> ~>

1

|

[~

= विपथः परे पटक्तो जपस्मारेप्वागन्तुकानुबन्धनिर्ईदशः १३७५ अपरमारस्य चिकिःसासूत्रम्‌ १३७७ युल्मा््टरोगाणासुतप्तौ पौराणिकी कथा °“ १६७०७ अपरमारख साघाप्ण-चिफित्सा- विधिः १३७८ रोगाणां निदानार्थरष्वम्‌ --* ५३७९ हेत्त॒म्मीन्तरम्‌ १६८२ लिद्धसख चातुर््विप्यम्‌ . १३८२ रोगाणां साध्यत्वादि १२८७ साधारणविकित्सावििः १६८९ अध्यायारभोपसंहारः १३९ ऊुश््यशविभागेन मानद ५. मात्रावदाहाररक्षणम्‌ -“ १४२६ अमात्रावदाहाररक्षणम्‌ १९२७ अतिमात्राहारस्य रक्षणं सर्व्व॑दोप- प्रकोपकत्वणच्च १४२७ आमप्रदोपनिद्रानम्‌ ५४२८ & मात्राभ्यवह्तस्य पथ्यसाप्यन्नश्य अनार्णवेहितुः ` १४२९ ` विसूचिकारक्षणम्‌ ` १४२९ अलसकस्थ सनिद्ाचरुक्षणम्‌ १४२९ अरसकस्यासाध्यलक्षणम्‌ -- १४३० अरलसक-विसूुचिक्योः ‡: क्रियासूत्राणि - -4९३१ आमप्रदोषस्य चिकित्साविधिः १४२१

आहारस्य पाकस्थाननिर्श्ः"” ,

१४३४

1० विमानस्थानस्य मूचीपत्रम्‌ |

तृतीयोऽध्यायः

विपयाः ` जनपदोदध्वंसनीयविमानाध्यायः जनपदोदध्वंसस्य पूर्वरूपाणि तच्र

कर््तव्योपदेशाश्च जनपदेषु सामान्यमावानां निरः अनारोग्यकरवावस्य लक्षणम्‌ अपगतगुणस्य जलस्य रक्षणम्‌ जदितदेशशस्य लक्षणम्‌ भहितकाटस्य रक्षणम्‌ दु्टवातादीनां यथोत्तरं गुरुलाघत्र-

निर्रृशः ००९

जनपदोटध्वंसकाले कर्तव्यानि चायवादीनां वेगुण्ये हेतुः शासत्रप्रभवस्य जनपदोदृध्वंसस्य देतुः अभिदापप्रभवस्य तस्य हेतुः कृतयुगोत्पननानां मानवानां

रक्षणानि " दयतङ्कतयुगस् रक्षणम्‌ ..* ्रताञ्ुगस्य लक्षणम्‌ „^“

आयु हासकारणम्‌ ५९९ आयुपो नियतानियतकारप्रमाण- निदूवाः ^

ज्वरिताय उप्णपानीयदाने देतु

हेठविपरीतभेपजप्रयोगवरिधिः,

तत्र सोदाहूरण उपदेशः ^"

भध्याया्ौपसंहारः =."

; , चतुथौऽध्यायः।

त्रिविधरोगविक्षेपविक्ानीय- विमानाध्यायः षः

निवि सोगविशेपविहनोपायाः

*

-उपदेश्चरक्षणम्‌..` ` *““

प्रत्यक्षरक्षेणम्‌ .** - ` ~ “~ ~

१४३६

१४४२

१४४४

१४४५ १४४६ १४४०७

१४४८ १४४९ १४४९ १४४९

१४६२ धे७0 १४७१ १४०१ १४७द्‌

१४७५ ९९४७५ १४७५

१४७७

_ =. >, पटकः पम्ट्प

९५ „9 [<]

0 00

५५ © ~>

2 ^ ^

< ५४

~> ^

विपदा ्रष्टे पटन्ो जनुमानरक्षणम्‌ ` ८, ०८ उपदेशेन परीक्षाविधिः १२८१ - प्रत्यक्षेण परीक्षाविधिः. ... १४८२ अनुमानेन परीक्षाविधिः ... १४८२ ५१ परीक्षापूर्वकचिकितसायाः एखम्‌ १५८६ अध्यायार्योपसंदारः ... 4५८० पञ्चमोऽध्यायः

खोतोविमानाध्यायः -* १४८८ मूत्तिमतसर्व्वभावाणामभिनिर्व्तने

क्षये सोतसां मूल्त्म्‌ १४८८ सखोतसां संख्या “= . १४९० 4 प्राणवहादि- चरयोदश्लोत्तसां निर्दशः १४९० स्रोतसां मृरनिर्दृदाः दृ्टिक्षणञ्च १४९१ सोतसां नामानि „““ १४९४ सोतोदूपणे प्रकोपरारणानि १४९५ खोतसां दुशिरक्षणम्‌ - १४९७ सखरोतसासाकारनिर्दशः ~“ १४९७ प्रद्टखरोतसां क्रियासूत्रप्‌ *" ९१४९७ अध्याया्थोपसंहारः `,“ ५९९८

पष्ठोऽध्यायः `

रोगानीकविमानाध्यायः ,, ५५०० रोगानीकस्य प्रभावादिभेदेन [ि

द्विद्िंभदाः ५. १५०० द्रौ धस्यापि तस्य एकत्वं वहुत्वमपरि-

संख्येयत्व्च -* ९१५०० . रोगदोषयोः सामान्यं विष्ोपश्च १५०२ श्लारीरमानसदोपजकत्किराणां `

निरदैशः ..... ,„ , ५५०५. . अनुबन्ध्याजुबन्धयोरक्षणम्‌-*. १५०७ अग्नरवलभेदेन चतुर््विधंत्वम्‌ १५०९ श्ङतिभेदेन तस्य भेदः ` `“ - १५११

चिमानस्थानस्य मुचीपत्रम्‌ |

प्रे पर््तौ | चिपयाः

विपयः;

देहाग्निरक्षणसमीकरणयिधिः वातखदीनां विकेपविन्ञानवियिः चातर वातावजग्रनतिधिः पित्तरस्य पित्तावजग्रनधिधिः इरेप्मटद्य इटेप्मावजग्रनवरिधिः अध्यायार्थोपसंहारः सप्तमोऽध्यायः

व्याधिततर्पीयतिमानाध्यायः व्याधितद्पाणःं विध्यम्‌

तस्य प्रयोजनन्च तत्राङकशल्कुश्षख्भि पजं क्षणानि

क्रिमीणां ससुस्थानाद्विविक्ञेपः मखजक्रिमीणां निदरानाद्वि श्रोणितजक्रिमी गं निदानादि इेष्मजक्रिमीणां निदानादि पुरी पञक्रिमीणां निदानादि क्रिमीणां चिकित्साविधिः अध्यायार्थोपसंहारः

१०५

अष्मोऽध्यायः |

रोगमिपगूनितीयविमानाध्यायः श्नाखपरीक्षाविधिः आचार्य्यपरीक्षापिधिः त्रिविधधोपायानां निर्दश्षः ... अध्ययनविधिः ... अध्यापनविधिः लिप्पपरीक्षाविधिश्च शिप्यलुश्ास्तनविधिः सम्भापाविधिः-*-

जरपकद्य गुणा दोषाश्च

परस्य त्रैविध्यम्‌

परिपदो भेदः .““ ५५५ परिषदमभेदे सम्भाषोचिधिः ..-

१५१३. १५५५५ ११५१५ १५१६ १,५१८ १५१९

१५२१

१५५२१ १५२१ १५२४ ५५२४ १५२५ १५२६ १५२६ ९५२८ १५३९.

१५४५० १५४० १५४२ १५४९५ १९५४९ १५४६ १९५५० १५५५ ११२५९ ९५६० १५६० ५५६०

1

९५

@ < ¢^

धट

41

~ © 2 6

१२

< ५५ >

^

| | | |

प्रागवाद्रात्‌ कर्तव्यम्‌ बरादमय्प्रीदाटक्षणम्‌ वादमा्ग॑ज्ञानार्थंमथिगस्यानां पदानां निर्लः वादस्य रक्षणं भेदश्च द्भ्यादीनां खक्षणम्‌ प्रतिक्वारण्षणम्‌ स्थापनारक्षणम्‌ प्रतिष्ठापनारक्षणम्‌ देदरक्षणम्‌ दृ्टान्तरश्नणम्‌ उपनय निगमनलक्षणम्‌ उत्तररक्षणम्‌ .-. सिद्दान्तलक्षणम्‌ श्ब्दरक्षणम्‌ प्रव्यक्षटक्षणम्‌ -. अनुमानलक्षणम्‌ पतिद्यरक्षणम्‌ -.- भोपम्यरक्षणम्‌ संशयलक्षणम्‌ भ्रथोजनरक्षणम्‌ सन्यभिचाररुक्षणम्‌ जित्तासालक्षणम्‌ ग्यवसाय्रक्षणप्‌ अर्थप्राक्तिख्जणम्‌ ** सम्भवलक्षणम्‌ अनुयोज्यरक्षणम्‌ ~" भननुयोज्यरक्षणन्‌ अनुयोगलक्षणम्‌ भरत्युयोगरक्षेणम्‌ वाक्यदोपलमक्षणम्‌ न्युक्लरक्षणम्‌

५०५

पृष्ठे पटक्तौ

१५५६४ १५६५

११५६१५१ १५५६७ १५७२ ५१७५ ११५७६ ११५७८ १,५७९ ५११८० १५८२ ९५८१ १५८६ १५९१ १६१५ १६१७ १६१० १६१८ १६२३ १६२७ १६२० १६२८ १६२१ १६२९ १६९३० -१६२० १६२३१ १६२.१ ,१६३२- १६३२

१६३२

०) >

१.1

~

9 ५५

[*.॥ [ ~ १५४

~ ल्ट

~> "छ ^ ~>

च्व

विपयाः

भधिकलक्षणम्‌ . अन्थंकटक्षणम्‌ जपाय्फटक्षणम्‌ विरुदलक्षणम्‌ वाक्यप्रशंसाडक्षणच्‌ छरलक्षणम्‌

अदेतु्क्षणम्‌ -.- भर सतीतकार्टक्षणम्‌ उपारम्भशक्षणम्‌ परिदारलक्षणम्‌ प्रतिच्नाहानिरक्षणम्‌ अभ्यनु्ारक्षणम्‌ -* देत्वन्तररक्षणम्‌ अयौन्तरलक्षणम्‌ -“- ति्रहस्थानलक्षणम्‌ "^.

चादकारे भिपजां वाक्यकथनप्रकारः

भिपजां स्वाना केपाित्‌ प्रकरणानाम्‌ उपदेशः फलू -करण कार्य्ययोनि-कायय- कि काय्यफरानां निदेशः

विमानसयानस्य मृचौपग्‌ |

पृष्टे पट्क्तो

[अच ५५१ [ प) रक नवी 1 ५0 = *१७ ९५ ९५ न्ध [1 ९४ =) [1

1 ९४ ल]

अनुवन्ध-देश-कार-प्रचृद्युपायानां

[ कन 9 निर्दशः

कारण-करणादीनां दशविधपरीक्षयाणां

क्षणानि **" ~“ आतुरपरीक्षाविधिः ५१९ प्र्घस्यादिभावानां निरदशः दरेष्मणः स्वरूप दरेष्मप्रकृतीनां छक्चषणन्च ° पित्तस्य स्वरूपं पित्तप्रकृतीनां छक्षणञ्च ."

१६२३५ १६०० ५६४३ १६५४ १६४५ १६५७ १६५८ १६५९ ¢ १६६० ९६६० ३. १६६२ १६६४ ५१६६५ १६७४ १६८१ १६९०

१६९३ 9 ५६९४

५६९६

विषयाः

चाततस्य स्वर्यं वातग्रङ्तीनां क्षण -** परिक्रृतितः परीक्षाविधिः सरतः पर राचिधिः संहननतः परीक्नाविषिः प्रमागत्ः परीक्षाविधिः शरीरस्य प्रमाणम्‌ तत्रत्यानां भावानां निदृशः ` सास्म्यतत जातुरपरीक्षा सत्वत आतुरपरीक्षा ०५. आदारशक्तितत जतुरपरीक्षा वग्रायामदक्तित आतुरपरीक्षा

चयस्त आतुरपरीक्षा ` *" कास्य रक्षणं परीक्षावि्धिश्च प्रवत्तिरक्षणम्‌ उपायलक्षणम्‌

परीक्षाचाः प्रयोजनम्‌ वमनोपयोशिसेपजानां निर्दर चिरेचनद्धेष्याणां निर्दरः ...

आस्थापनद्रर्याणां निरद्ः सधुरस्कन्धः -*' *“ जम्स्कन्धः -" लखवणस्फन्धः

कटुकस्वन्धः --- क) तिक्तस्कन्धः .. नि कपायस्कन्धः ^" अनुवासनद्रन्याणां निर्दशः स्षिरोविरेदनद्रव्याणां निर्दशः अध्य्रायाथोपसंहारः “* अध्यायप्रश्ंसा

= _ ~ पृष्ट परटूक्त।

2 च्छ ~> ^> ^> = 5 चव 3

१,

तट

॥\॥

शरीरस्थानस्य सूचीप्म्‌

प्रथमोऽध्यायः | विपयाः ष्ठे प्क विषयाः षडे पट््तौ | तिभ तेश्च लक्षणम्‌ १८३६ कतिधापुरूपीयश्चारीराध्यायः १०४द्‌ स्छहि्नंस्य स्तेशच रक्षणम्‌ = १८० पुरुपाधितासखरयोविं्रतिः प्रश्नाः १७४९ (व काटकम्मणां सम्मराक्षिनिर्दद्ः १८३९ 9 असास्मपन्द्रियार्थसंयोगविचरणम्‌ १८४२ दश्ेन्दियाणां निर्दै्ः ९७७० पारीरख्वाधरीन सुखद्लयोश्च पच्च महाभूतानि तेषां गुणाश्च १०८ निदेशः दरेवितरणत =+ वेदुनानामधिष्टाननिर्ईशः “~~ 1८४७ ३, पस्य कारणता वेदनानिवृत्तिकारणम्‌ “" १८९६८ पुरुपग्रतिष्टितभावानां निर्दश्षः . १८०० - 9 योगलभणम्‌ तव (व योमिनामेशवसयरनिः . १८८२ पुरुषस्य इत्वाञस्वादिनिदशः 11 चतुन्वियातिकुरपरय सम्भवत योगजस्छतेरिं्ानोपायः + १८५५ ्रकृतिचिकारनिरलः -.- १८१२ -१ ववतो विति स्टतेः कारणानि ५८५७ निच्न्ियस्थात्मनः क्रियावच्वे हेतुः ५८२४ भव पुरपस्यानिष्टयोनिषु जन..कारणम्‌ १८२६ 2 1 {८98 भूताद्मनोऽचपरुन्धो देतुः -. १८८२ सर्व्वगतस्थात्मनः सर््वत्रेदुनाज्ञानाभाते भध्याया्योप्लदारः वा द्वितीयोऽध्यायः भाव्मनो विसुष्वे कारणम्‌ .- १८९८ | ष्-सेसयोरनादि्वम्‌ .- १८२९ अतुस्यगोत्रीयदारीराध्यायः १८९५ आार्मनः साक्षित्वे कारणम्‌ .., ५८३० अग्निवेशस्य प्रश्नः पुरपत्य वेदुनादुनविक्ञेपनिरदैराः १८३० शुक्रशब्दाभिधेयकथनम्‌ --* १८१६ वेदनानां चिषित्लानिरदूलः ˆ १८२१ गर्भोत्पत्तौ कारणम्‌ + १८९७ वेदनानां देत॒निर्दशः ... ष८्द्५ | सप्रजाया मपि नाय्यश्रिराद्‌ गमे- उुदधिविभरंशरक्षणम्‌ -„ १८२३६ घारणे हेतुः ,., १८९८

शारीरस्थानस्य सुचीपत्रम्‌

विषयाः रषये पद्क्तौ अवुधानां गभेश्रमे कारणम्‌ १८९८ कन्यासुतादिप्रसवे हेतुः ... १९०० द्विरेचःपवनेन्दियाद्यष्टानां जन्म-

कारणम्‌ ... १९०२ सयोऽनुगतगम्खय लक्षणम्‌ १९०५ स्त्री-पु-नपु'सक्रगमीया लक्षणम्‌ १९०६ अपत्यस्य मातापिवृसमरूपस्रे हेतुः १९०७ विङत-हीनाधिकाङ्ग-विकलेन्द्िय-

भ्र्व्य कारणम्‌ .“ १९०९ आस्मनो देहान्तरगमने हेतुः १२०९ तस्यानुबन्धानां रिरश १९१४ स््वामयानां हेतुः प्रश्नमनदिधिश्च ५९१५ हरस्य शोक्रस्य निमित्तम्‌ १९१५ रोगाणामपुनर्भवने कारणम्‌ १९१५ दैवपुरपकारयोक्षणम्‌ १९९७ गदेभ्यः पूर्य प्रतिकम्भविधिः ३९१८ सरोग्प्रहेतुः १९१८ ' जव्यायार्थोपसंहारः **" १९५९

` तरतीयोऽध्यायः। खुह़ीकागमीवन्रान्ति्ारीराध्यायः १९२० गर्भो्पत्तिकारण म्‌ " १९२० मभिचुदिकारणम्‌ „~ १९२१ गर्भत्पादुकभावविपये श्रदषीणां

चादरः .“ - १९२२ तच आग्नेयस्य मीमांसा ˆ“ १९२६ गर्भख सावृन -विदरजात्मज-सारम्यज-

रसज-सत्वजमावानां निर्ईशः १९२७ गर्भविपये भरद्वाजस्य प्रन्नः १९४० षु मनुप्यादीनां ततप्रभवस्वे हेतुः १९४३ जङादिजाततानां पित॒रसर रूपत्वे कारणम्‌ °." ˆ ५९४५

विषयाः

भात्मनिर्णयः .* “` अध्यायार्थोपसंहारः गै चदुथोऽध्यायः। महतीगभीवक्रान्तिश्नारीराध्य्रायः गर्भंसम्भवकारणम्‌ गभसंज्ञा कुक्नौ गमौभिनिर्व्वरनप्रकारः प्रथम-द्वितीय-वृतीयमासेपु गरभद्य अवस्थामेद्‌ः महामूतविकारभ्रविभगेन गर्भस्य अङ्गादीनां धिमायः स््रीपु'सयर्रशेपिका भावाः गभस्य वेदनानुमूतिरलः दृदच्यकथनम्‌ गर्भिणी-गभयोर्छक्षणम्‌ ... ` रीर्मो पघातकरसावानां निर्दशः दोपः थौदिमासेषु ग्स्यावस्था “्वकालनिदः कनौ गर्भस्य इृद्धिहेतः गर्भस्याजन्महेतुः

पृष्ठं पडन्तौ

१९४६९ ५९४९ ५१2. १९५० 4 ` १९५१ २३

१९५२ १९.५६. १९६०

१९६३ १९६४

42

^

१९६७ ९९६८ १९६९ १९६९. १९७१

@ <

ष्ट

५९७ षे १९७द १¶

ङक्षिस्थगमंद्य विनाश्देतुर चिरजन्म-

०१ तुश्च -- ०० ` गर्भय व्रिकृतिदेतुः मदेः [=]

शुद्धाद्विभेदेन सत्वस्य ब्रेविध्यम्‌ श्चद्धतच्वजव्राह्यय।दिसस्वानां

लक्षणम्‌ ... राजक्ततमसस्च्वानां रक्षणम्‌ अध्यायार्थोपसंहारः ४४५

-पश्च मोऽध्यायः |`

| पुरुपविचयकारीराध्यायः

१९७२ १९७द्‌

१९७७ १९७९ १९८१

१९८४ .‰

१९.८६ २.

॥1

रारीरय्थानस्य सुचीपत्रम्‌

ता पृषे पड्न्तौ

विपयाः

पुरुषस्य रोकक्तम्मित्तन्वम्‌ -* ` रोकृ-पुरुपयोः सामान्यम्‌ `" सामान्योपदेश्चष्य देवः परततेमररुम्‌ ... सहङ्कारादीनां सश्नणप्‌ निवृत्तिरुक्षणम्‌ स्पोक्षोपायनिदशः

शुद्धसच््वस्य फम्‌ स्त(नख निवी गसाधक्रसवम्‌ निव्वौणह्य फलम्‌

सुक्ताव्मनो लक्षणम्‌ मुक्तस्य प्रीयाः अध्यायारौपसंहारः **“

षष्टोऽध्यायः | करीरविचयक्ारीराध्यायः ` हारीरविचयस्य प्रथो जनस्‌ `" शरीररक्षणम्‌ “" धातुवेपम्यस्य फकम्‌ घातुवेपम्यरक्षणम्‌ $ भेपजप्रयोगफरम्‌ स्वस्थसापि साम्यरक्षणार्थं भेपजोपदेदा :

स(रीरधातूनां बृद्धिहयसक्रारणम्‌ शंरीरघातुगुणाः वर्दनीयधातूना निर्देशः

धातूतां वरढनोपायः शरीरवृद्धिकरभावाणां निर्दैः वल्ृद्धिकरभावाणां निर्ह

आहारपरिणामकरभावाणां निदः

शरीरघातूनां द्र विध्यम्‌ तत्र मरुमूतानां निरदैवाः ... प्रसादाल्यघातूनां निशः .““

१९८द्‌ १९८७ १९९२ १९९४ १९९४ १९९६ १९९६ २००१ २००२ २००२ २००३ १९१ २००्द्‌

२००५ २००५

२००५

` २००६

२००६ २००८

२००९ २०११५ २०११ २०१द्‌ २११४ २०१५ २०१५ २०१६ २०१७ २०१७ २०१८

© ५४ ८७ न्ट -

£

[४

८७ = 5 ८५ ८५

चिपयाः

{ दष्टदोपाणां कार्य्यम्‌ ^“

प्रकृतिभूतानां दोपाणां फलम्‌

मिद्धस्य पूव्वाभिनिनदर तौ सुनीनां

वाद्‌ः "^" ग्यस्प कक्षौ स्थितिप्रकारो वर्तन प्रकारश्च ^^" “^ गर्भस्‌ निर्ममनप्रकारः सज्ञातस्य तस्याहायेपवारविधिः काटाकारग्धन्युविपयको विचारः भध्य(-1ोवसंहारः सप्नमोऽध्यायः। श्षरीरसंख्यानामश्चारोराध्यायः पण्णां त्वचां विवरणम्‌

` पण्णामङ्गानां निदः

अस्थिसंख्यानिरदशः इन्दियाधिष्ठानानामिन्द्ियाणा

निर्दैशः "^" शवेतनाधिष्ठानस्य निर्दैशः

भ्राणायतनानां निर्दशः ^" £ मम्मनिरदश्ः कोष्टङ्ग निदेशः प्रव्यङ्गनिर्दशः ध)

सनाय्वाद्वितकर्यप्रत्यङ्गानां निर्देशः अञ्ञखिसंख्येयानासुदकादीनां निशः ५५५ त्वगादिषु सामान्यन्तः भौतिकत्वनिरशः अध्यायार्थोपलंहारः अष्टमोऽध्यायः | जात्तिसू्रीयक्चारीराध्यायः अभीष्टप्रजननकर्मोपदेशः -*“

पाञ्छ-

पुष्पात्‌ प्रति स्नियास्तिराचं कर्तव्यम्‌ - ४६

11

पृष्टे पडक्ती

२०१८

०१९ २०२०

२०२३६ $ २०२८ २०२५ २०२६ २०३१

२०३३. २०२४ २०३६ २०३७

~> 5 £ नप

५2

२०४० २०४० ५, २०४० २०४१ २०४१ २०४२ २०४४

५2 © >

२०५७ ३,

२०५९ १4

0 २०६३

२०६३

२०६९

सारोरस्थानस्य सुचीपत्रम्‌। विपयाः पृं पडक्तौ | षिपयाः एषठ पङ्क्ता - तल्याश्चतुथऽहनि करन्यम्‌ ..- २०६५ 4 | प्रतिमासिककरम्मणः फटम्‌ ... ०२ पुत्रइहिचृकामयोः सहवासदिवस- सूतिकागारस्प विधिः - २००्द्‌ ९२ नियमः ... | ... २०६६ | तत्र सं्रदणीयद्ध्याणां निर्दुश्षः २१०४ गर्भग्रहणरीतिः ..~ २०६७ | सृत्तिकागारप्रत्ेशविधिः ˆ २१०५ गमौध्राने वर्जिततस्त्रीपुरुपयोर्निदशः २०६३८ -अर्नननकालदिद्धानि , „~“ २१० संसर्मप्रकारः .. २०६९ | जआावीप्रादभवि कत्तव्यम्‌ २१०६ 4 शद्वस्नानात्‌ आसक्षरात्रं कर्तव्यम्‌ २०७० | आवीद्धिदयमानाया अप्रसवे कततेस्यन्रू २१०७ -दमषानसस्कारः २०७२ सिरापातनापायः 3 २१०९ अभिरूपितपुत्रकासायाः कर्तव्यम्‌ २०७८ | जातनात्रस्येव कुमारस्य विधेयानि २१११ ३, वणवेननप्ये कारणान्तरम्‌ .. २०७५ | नाद्च्छेदविधिः २५१२ माणिनां सरववैशेप्ये कारणम्‌ २०७७ | नाभिनाड़ोपाकचिक्तिससा .. २११६. ५, पु सवनविधिः १०९ २०८० | जसम्यक्ूकस्पित्तनाड्या दोषाः गर्भस्थापनानि "^. „“ २०८ ततप्रतीकारश्च ** २११६ श्मिपघातकमावानां निरशाः २०८६ `७ 1 रस्य जातकर्म स्तनपानविधिश्च २११४ गभिंणी-चिकिन्सा $ २०८८ मास्य रक्षाविचिः. २११४ गर्भिण्या दित्रिमासेषु पुष्पदर्शनसख सूतिकायाः खस्थदृत्तम्‌ “ˆ २५११६ फर्‌ ^.“ “““ २०८१ सूतिकाया आठय्येचत्तम्‌ २११८ १५ चतुम॑सेषुपुष्पदशचने गर्भस्थापनविधिः २०९० | नामकम्सनिधिः -“ .२११९ आमान्वयाद्‌ उष्णाड्यपयोगाच पुष्प- आयुष्मतां कुमाराणां रक्षणानि २१२० दशनस्य फलम्‌ '““ २०९२ | धात्नीपरीक्षाविधिः ` २९२३ तयोर्चिकषेपचिकिःसा ..“ २०९ | सन-स्तन्यसम्पदक्षणानिं २१२४ गमास्मन्दने कन्तव्यम्‌ -** , २०९४ | -वातादुयपसष्टाररक्षणानि २१२५ गर्भिण्या उदावर्त॑त्रिबन्धे चिकित्सा २०९५ | दृष्टक्षारायाः पानाशनविधिः २१२६९ अन्तश्ेतगभीया निदानपूव्वक- क्षीरजननानि ~ ~“ २१९६ रक्षणम्‌ ,.. “~ २०९६ .| धात्रीष्तन्यपानविधिः “` २१२७ सतगमौयाश्चिकित्सा २०९८ ऊमारागारविधिः 2 निह तगर्भ॑श्चस्याया उपक्रमः २०९९ | कुमारस्य कायनास्तरणादिनरिधिः _ २५२८ \जरभिण्वा प्रतिमासिककम्मणः. चारस्य क्रीडनकानि 4 4 वारातस्यचिकिस्साविधिः' -.“ , २११ १, “किक्रशाविकिःसा २१०१. अध्याया्थषसंदारः 7४

सशारीरस्थानस्य सचीप समाम्‌

\

[२

इन्दियस्थानस्थ सूष्वीपेत्म्‌।

प्रथमोऽध्यायः] वर्णस्वरीयेन्छियाध्यायः ^ भायुःपर माणवश्ेपक्ताना् परीक्ष्य- विपवाणां निररैशः तेषां परीक्षोपायः प्रकृतिनिरदैशः व्रिकतिनिरदः वणीधिकारः *“ भ्वराधिकारः `“ + `अध्प्ायरा्योपसंहारः द्ितीयोऽध्यायः। पुप्पितकेन्द्ियाध्यायः पुप्िनलक्षणम्‌ गन्यपरीक्षा ... -*" रसपरीक्षा ... अध्यायार्थोपसंहारः तृतीयोऽध्यायः। परिमर्सनीमेन्धियाध्यायः परिम्धनविधिः ^^" सुटरयभावानां रक्षणानि व्यासनः परिमर्लनविधिः अध्यायार्ोपसंहारः "“" चतुथोऽध्यायः।

`इन्दरियानीकेन्द्रियाध्यायः `*" दन्द्रियपरीक्षणोपायः पन्चेन्दरिद्राणां परीक्षा कि [> - सामान्यतः सर्व्व॑न्द्ियारिषटपरीक्षा अध्यायार्थोपसंहारः

२१४५

२१४६ २१४८ २५४९

२१६० २१६२ २९६४ २१६ २१६६

२१६७ २१६७ २५६७ २१६८ २१७१

२१५७२ २१७२ २१७३ २१७९ २१८०

पृष्ठे पक्तौ ,

~ ~> ~ ~

6 9 नल ~> . ९५

2 > १५

¢. -छायाप्रतिच्छययोररिष्टलक्षणम्‌

पञ्चमोऽध्यायः पू्व्वख्पीयेन्दियाध्यायः सरिशटख्यापकपूर्व्वखूपराणां सामान्य -

विशेपभावेन निर्हशः उव गदिरोगाणापरारटत्तापकपृव्चं.

स्पराणि पर्व्वरूपावस्थाग्रां स्वप्नतोऽरि- कथनम्‌ ..* ११९ रूपावस्थादियु स्वप्नकथनम्‌ सप्तविधस्वप्नानां निर्शः .* कारभेदेन तेषां फलम्‌ --* अध्याया्ोपसंहारः

पष्ठोऽध्यायः।

कतमानिशरीरीगरन्दियाध्यायः व्याधिमच्छीरविपयरकपक्नः

००१

व्याधिमच्छपीराणामरिष्टलक्षणम्‌ .अध्यायार्थोपसंहारः

सप्रमोऽध्यायः। पन्नरूपीयेन्द्रियाध्यायः

मुमूर्षतां प्रतिच्छायाया रक्षणानि

संस्थरानादीनां वरिच्रणम्‌

प्रतिच्छायारक्षणम्‌

खादीनां छायाया रक्षणम्‌ श्युभाश्चुभत्वन्न ..

तेजसीच्छायाया त्रकारसेदः शुभा - शुभत्वत्च -- १०५

प्रभाच्छायथोर्भदः

२२०६

पृष्टे पडतो

२4८१ २१८१ २१८१ २१८२ २१८७ २१९० २१९१ २१९३ $ २१९४ २१९४ २१९४ ¢ २२०१ २२०२ - २२०२ २२०३ २२०४ २९०४ २२०४ २२०५

॥० इन्द्ियस्थानस्य मूचीपत्रम |

~~

विषयाः पृषे पडतो

अपरमरिषटरक्षणम्‌ -“ २२०० 9

अध्यायार्थोपसंहारः " २२१२ अषमोऽध्यायः |

अवादकषिरसीये न्द्रियाध्यायः विवर्जनीयरूपप्रतिच्छायानिदरः लदीमूतपक्ष्म ए्ोश्चिकित्‌सानिपेधः श्ुप्यतो ऽरिषटरक्षणम्‌ केशगतारिष्टरक्षणानि नासागतारिष्टक्षणम्‌ आओटगतारिश्रश्षणम्‌ दन्तगत्तारि्टरक्षणम्‌ जिद्धगतारि्टरक्षणस्‌ कत्तिपयान्यरिटरश्षणानि अध्य्ायार्थोपसं हारः नवमोऽध्यायः यस्यरग्रावनिमित्तीयेन्दरियाध्य यः कतिपयारिष्टरुक्षणानि गाज्ग्रक्ष्मणोऽरिष्टलक्षणम्‌ वकमांसक्चयेऽचिकितस्यानां रोगाणां निरदैलः ` संश्चयप्राप्चनीवितस्य लक्षणम्‌ संशगितजीविति वैयस्य क्त्यम्‌ अप्राण्यरिष्टानि अध्य्रायार्थोपसंहारः दरमोऽध्यागः। सयोमरणीयेन्द्ियाध्यायः सद्यःप्राणाँस्तितिक्षतो रक्षणानि

अध्यायार्थोपसंहारः एकादशोऽध्यायः |

अणज्योतीयेन्दियाध्यायः

'समान्तरे मरिप्यतो रक्षणानि

२२५३ २२१३ २२१३ २२१३ २२९४ २२१५ २२१५ २२१५ २२१६ २२१६ २२१८

२२२० २२२० २२२१

२२२१ २२२२ २२२२ २२२३ २२२४

२२२६ २२२६ २२२९

२२३० २२३०

$ ¢)

[1 [॥

~>

५9

र्‌ %

9 ~> 2

ए, -----

समान्ते परलोकं गन्तुरुक्षणम्‌ ` ,२२३१ ` पड भिमौसेर्मरिप्यनो रक्षणानि

मासान्तरे सुमूपोखक्षणम्‌ मासात्‌ सुमूर्पोखक्षणानिं कतिपयारिष्टानि भिपगादिद्ट पिणं दोषाः जातारिष्टानां गुणचतुप्पादेऽपि चिकित्साव्य्त्वम्‌ आयुःपरीक्षणे उपदेशः अशस्य लक्षणम्‌ १६ द्वादशोऽध्यायः) गोमयचू्णयिन्दियाध्यायः मासान्ते सुमूपोररिष्टरुजणानिं अद्धेभासान्तरे सुमूर्पोरक्षणम्‌ दुभजीवितस्य रक्षणम्‌ ... दूताधिगतारिष्टानि „^“

-गच्छतो वेद्यस्य पथि मौत्पात्तिकानि

आतुरङुरानामौसपात्तिकानि .-. खमूेवंहिमकजनानां व्यवहारः मरिष्यतः शयनासनादीनि दादसाध्यायौक्तानाम्रिटरक्षणानां समासतः पय्यौयान्तरेण निशः अरिष्टरूपाणि पदयतापि एष्टेना- पृष्टेन चा भिषजा कर्तव्यम्‌ -प्रजस्तदूतरक्षणप्‌ पथि चातुरवरेरमप्रतेशे प्रशस्तानि आतुरटे प्रश्षस्तलक्षणानि ` -प्रशस्तस्वप्नानां निर्दृशः आतुरखक्षणप्रश्चसिः -आरोर्यस्य फखम्‌ अध्यायार्थोपसंहारः

उद्धियस्थानस्य खवीपतरं समध्वप्‌

२२२१ २२३२ २२३२ २२३२ २२३५

` २२२३८

२२२९

२२४०

२२४५ २२४७ २२४७ २२४७

२९४९

२२.५३ ररणत्‌ २२५५६

२२.५७

२२५८ ` २२२५९

२२५९ २२.५५९

< .5 ^

विषयाः प्रष्ठ पडत)

2 © 4 ~> =>

[ >

[~

2

49 +> "र

9

११

~~ *- -६ दरद र-+.- .--.-----

निदानस्थानम्‌ |

---------~--

परधमोभ्ध्यायः |

अथातो उरनिदानं व्याख्परारयामः, इतिह स्माह भगवान्यः १॥

गह्वाधरः-अयोदएकमात्‌ इन्योकस्थानानन्तरं निदानस्थाने वर्तस्य समवव्यायिपधानात्‌. व्वरस्य निदानमादावाद--अथातत सत्यादि सम पृषव॑यय्‌ व्याख्यातव्यम्‌ अवरस्य निदानं ज्वरनिदानपभिकृतय छतमध्यायं उवरनिदानपध्यायं व्याख्यास्याम इति १॥ , ` चक्ठपाणिः--सं्षेपेण देतलिङ्गाभिधायकं सृध्रस्यानमनु भरपन्पेन हेतरिकाभिघायकं निदान- स्थानुन्यते ; देहरिद्रल्ानपूर्व्िका दि चिकित्सा साध्वी भवति ; यु विकिसासूत्रमाप्रममि- चतव्यम्‌, ` तदुपश्लयान्तर्गतमेबेति ` कृत्वा ; किंवा हेतुलि्गानिधीयक्स्यापि चिङ्गिःसार्थत्वात्‌ विक्िससासूत्रमात्राभिधाननिद ; तत्रापि द्ारीरविक्षरेषु परनानत्वात्‌ वरस्यैव निदानंमाद श्व्यरो ; तथा उवरः प्रधानमत्रैव “ज्वरस्तु खट". दूर्यादिना वक्ष्यति, तथा चिकित्सिते पक्ष्यति, दे हेन्द्रयमनस्तापी सर्व्वरोगाभ्रजो यरी" व्यादि; यत्‌तु वक््यति,--पुरा गुल्मोत्पत्ति- रद्र" दति, त्र “ुरा'-पाव्दः जयाविर्भावि गुटमस्य वर्त॑ते तु उवरस्य भरग्भावे; दकनाप्वरध्व दि प्वरपरिगृदीतोनां पाणिना दकष विद्रावणाद्धिना शुत्मोषत्तेरकावाते। निदानं कारणमिहेश्येत, तच्चेद्‌ भ्यायिजनकः व्याधिमोधकव्व सामान्येनोच्यते; ततर व्याधिजनकं निदानं हेतुः, व्याधिनौध्ं करणं निदानपूष्वंरूपरूपोपशयतम्भरासिरूपम्‌ ; चत्र रूपं निदानं जनक भवंति;स्यापे्व् भ॑वति ; ^ सत एव प्रथमम्‌, "ददं खलु" त्यादिना हेठमनिधाय' ^तस्योपरमन्धर्िदीनम्‌' इत्यादिना घुनदहर्यु्तः; स्वरस्य निदानं ज्वरनिदृानम्‌। किंवा निंदानकव्दो जनककारणवर्चनं पव ; १९५० नि #

१९९९ चरक-संहितां [ उ्वरनिदानम्‌ इह खलु हेतुनिमित्तमायतनं कत्ता कारणं प्रत्ययः समुप्यानं निदनेमित्यन्थान्तरम्‌ २॥

गङ्गाधरः- नतु को ज्वरः, किमस्य निदानम्‌ ? इत्याकाद्लायां प्रिलोम- तन्त्यु्तया प्राग्‌ ज्वरोपदेशाननिदानयुच्यते। अत्र निदानश्ष्देन निदानःपूथ्व- रूप-लिङ्गोपक्ञय-सम्पराप्तयो विवक्िताः। समास-व्यासाभ्यां तजन्नापयित समासेन निदानादीनि पश्च क्रमेणोपदिशति रोगाणां हसत्ताबादौ निदान, ततत पूजरूप, ततः सम्पराप्निः, ततो रूपं, तत.उपक्षयः, इत्यत आदौ समासेन ` निदानमाह-इदेयादि खटुकन्दो वाक्या्हारे इह संसारे हेहरियादिकम्‌ अनथान्तरगर्थान्तररदितमेका्थकप्‌ भावानाघ्चुखत्तिसम्पादक्‌ इत्येष एक एवाथो दयषां रेवादीनां पदानाम्‌ उत्पत्तिस्त॒ सत्ता, तत्समानाधिकरणं तदबुहूखज्यापास्थ सइत्युभयास्िका तदुभयाथस्येकनिष्टलादकंम्मेकलम्‌ उत्पत्यथधातूनाप्‌ सदिति यतः सा सत्ता द्रन्यगुणकम्पष्ु } सा तु गणकमस सद्धावान्न गुणो कम्मे द्रव्याणि नान्तरेण युणकम्पभ्यां सन्तीति द्रव्याणां गुणतः कम्पतो वा सद्धावमतीत्या द्रव्याणां सत्ता गुणो वा कम्मं देति चेन्न गेण कस्प्रसु.सद्धावात्‌ यणाः सन्ति करस्पाणि सन्तीति गणेषु कम्पे सत्ताया सद्ावात्‌ 1 तरि चानेकद्रन्यारच्धेष द्रव्येषु दरव्यं कारणभूतं य॑त्‌ सा किं सत्ता नवंः.सामान्यविशेपाभावेन | सत्तायां हि नास्ति सामान्यं नास्ति विषः, कारणभूतद्रवयेषु पुनरस्ति सामान्यं विशेष | - अनेकद्रन्यसत्वात्‌ तु तेषां ृन्यलश्ुक्तः तथा काय्येसुणानामप्यनेकशणारगरसेनानेकणणसद्धावाद्‌, गणलम्‌ उक्तं, . तथा काय्येकग्पेणामनेककम्मेभिः सनातीयविजातीयैरारग्धतेनानेक- कस्पसच्वात्‌ कम्पलमुक्तः तु तेषां काथ्याणां द्रव्यगुणकमस्पेणामारम्भकाणि तश्च ज्वरस्य जनरूकारणं निदानमधि्कस्य कतोऽध्यायो उ्वरनिदानम्‌ ; तेन ` पूर्वरूपादीनामपि किदेव तथा चिष्धित्सासूत्रस्य ग्रहणम्‌ चक्रपाणिः तदेवं ज्वरनिदने वक्त्ये सर्म्वन्याधिसाधारणक्नेव निदानं वक्त खदच्तः सामान्यपूल्ंफत्वाद्‌ विदोपस्य, तथाप्युखन्नस्पर॒न्पराधेक्षणं दुक्तमिति इत्वा ऽपत्तिरेतु- न्यवहाराधे' रक्षणाथ्च पर्य्यायिराह--दइह ` खल्वित्यादि देति इह प्रकरणे कारणाभिधायक देवादयो ना्थान्तरे, प्रकरणान्तरेऽथान्तरे हेत्वादिशब्दा भवन्तीति द्यति ; यथा वक्ष्यति-- अङ्घतकत्वाद्‌ - इत्ति, तथा "“द्रौवायत्तनानिं स्थुः” तथा "कत्ती, मन्ता, ` बोद्धा" इत्यादौ, प्रत्ययस्य कडरौ,. उत्थानस्य उद्धमनदौ.; देव्वादिभूरिपर्य्यायकथरनं शास्त्रे व्यवहारार्थम्‌, तथा देत्वादि- द्ाव्दानामथौन्तरेऽपि -वक्तमानत्वे परयीयान्तरेण ~ समं सामानाधिकरण्यात्‌ कारण एव वृत्ति

धम भध्यायः ` निदानस्थानम्‌ ११९५.

द्रव्यगुणकर्माणि सत्ताः सामान्यविकेप्रसात्‌, सत्तायास्त सामान्यविरेषा- भावात्‌। तर्हि पुनः सत्ता कः पदायेः पारिशेप्यात्‌ समवायः सदि भातरो अयुत्रतेरे रैलाद्‌ वसूनां याच्कालं खारम्भक्राणां मेलकरूपः समवायो वृत्ते ताव्कारमसुगरत्तिभेवतीति काय्येषु कारणस्मचायः सत्ताःसा ततूसमा- नाधिक्रणस्तदसुकूखुव्यापारथ इत्युभयात्िकवोत्पत्तिः। सामान्यविशे पयोरेतद. द्रव्यणुणकम्मसमवायानतिरिक्तवात्‌ सत्तायाः सच्साभावात्‌ द्रव्य गुणकम्मेणाघ्ुसपत्तिसम्पादको हितनिमित्तमियादिशन्देरभिधेयः। त्तन्त्‌- कार्य्याणां नियतपूल्येयततिप््ेव भावेष सम्भवति नान्येषु ¡ तत्र प्रयोजकस्य देहसंकवेन भयोजककत्तेरि चार्थे दतशब्दः, शङ्नादो निमित्तशब्दः; आयतनशब्दः सथाने, कियानिमित्तेप सखतन््रे. कत्त शब्दः; करियाहैतुव्यापारं कारणशषन्दः, छश्निडदिपु भ्रयय उद्पादिषु उत्थानशब्दः। पू रूपादिष चतृपः तदधिकररणग्रन्येप॒ निदरानशन्छो वत्तेते. तेष्वर्थेषु हयकाथवामावादथन्तरवान्न हितभेवतीति ` दि वद्धन-गमनयोः, खादि 'फृदयोगे दतुरिति रूपम्‌, ` निपूव्व भिदे रूपं निमित्तम्‌, आरू पूव्यं यतते रूप- मायत्तनम्‌, तरजन्तश्रनः कत्ता. णिजन्तत्य छनः कारणम, प्रतिपून्पेस्यण प्रतययः, सयुदपष्वेतिष्ठतेः समुत्थानम्‌, निपू्वदाधातो रूपं निदानम्‌ भावाना मुखत्तिस्म्पादके रेलादयः स्वे वत्तन्ते। तेन तन्निदानमिहोच्यते-निदीयते निष्पद्यते यस्मान्न तु यन तननिदानम्‌ धवंसक्षयचयप्रकोपप्रसरस्थानसश्रषादी नाम्‌ अप्युरपत्तिरस्ती ति तेषां हेतौ निरुकतयन्तरं क्रियते उपरुन्धिकारणेऽथे- ऽपि क्रियते निरत्यन्त्रम्‌, उपलबप्रेरपयुरपत्तिरस्ति चास्स्युखत्तेरुपत्तिः रिति। निदीयते निदिंश्यते ग्याधिरनेनेति निदानं; दिशः पृपौदरादिसेन रूप- सिद्धिः, श्यं ग्युखन्ननिदानशब्दो नेह हेतसामान्यपय्यीयतात्‌। अयं निथिलय दीयते प्रतिपद्यते व्याधिरनेनेति निदानमिप्येवश्च व्युप्पन्नूनिदानशब्दो नेद परत्तिपत्तिहैतुमात्राभिधायिवात्‌। एतदयकनिदानशब्दस्त ज्वरनिदानं व्याख्यास्याम -इलयत्रोपादत्तम्‌ ! इति २॥

नियम्यते ; तेन, एकरिमन्नयं यस्मिंस्ते शब्दाः प्रवत्तन्ते, तत्‌ कारणमितरदेत्वाययभ्यो ज्यच च्छिद्यते :. तेन रक्षणार्थञ्च पर्यायाभिघानं भवति ; एवमन्यत्रापि व्याध्यादिपय्यौयाभिधानेऽपि व्याख्येयम्‌ ;- इह च्ारसंख्याया ` मह्नरत्वेन, तथा भष्टविधन्याधिज्वरायमिघानायसं्ताश्चाष्ट दस्यष्टावेव हेतुपय्यीया उक्ताः, तेन अपरेऽपि योनिमूरञुलप्रकृत्यादयो देतुपयर्याया "बोद्धव्यास्तच्च विस्तरभयाजोक्ताः 1. एवं रोगपय्यौयान्तरानभिधानेऽपि अन्यविस्तरभयाय॒नुसरणीयम्‌

९१९६ प्यरक संहिता : उवरनिनदासम्‌

तत्‌ त्रिषिघमसास्म्चेद्धियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामः श्चेति अतस्िधा व्याधयः प्राह्भवन्याग्तेयाः सौस्या वाय- ध्याश्च द्िविधाश्च।परे रजसास्तापसाश्च

` गहयधरः- निदानं समासत उक्तवा स्वेषां रोगाणां सामान्यतो तिदान- माह- तत्‌ च्रिविधमिादि। असास्म्यिखादि। असास्येन्दियाथ- संयोगादिहैतू्यप्‌ उत्तरोत्तसाधान्यन दीषञ्ञीवितीयेऽभ्याये भगुक्तपू कार्बुद्धीन्धियाथानां योगो मिथ्या चाति च। द्वयाश्रयाणां व्याधीनां त्रिविधो हेतसंग्रहः। रीर सत््वसंश्श्च व्याधीनामाश्रयो मतः| इति त॒ तेषां मिभथ्यायोगायोगातियोगानां शिशेषनानाथम्‌ अनुवाद कतिधापुरुषीये करृतः। तद्‌ यथा-धीधृतिस्पृरतिविभ्रश्लः संम्राप्नि कालकम्प्रणाम्‌ असासस्या्थागमरचेति क्षातव्या दुःखहेतवः|| इति तत्र कालस्य मिभ्यायोगायोगातियोनाः परिणामसंल्ा उक्ताः तिस पणीयेऽध्याये ।. #तोष्णवषेलक्षणाः पुनहेमन्तग्रीप्मवपाः संवत्सरः, काः तत्रातिमात्- खलक्षणः काटः कालातियोगः, हीनखलक्षणः कालः कालायोगः, यथा- खलक्षणविपरीतलक्षणस्तु कालः कारमिध्यायोगः। काटः पुनः परिणाम उच्यते इति परिणाम इति कालो हि सव्वं परिणपयरतीलयतः परिणापः, तस्मिन काटे यत्‌ परिणमति सच्यौऽपि परिणाम इलयुच्यते ` यदिह शुभाशभानि कर्म्माणि इच्छन्ति तानि खिद रोके फलन्ति कानिचित्‌ कानिचित्‌ पुरत फटन्ति। तच्छुभाश्ठमकम्मेनो पम्माधम्पो - कालन्तरफलौ `तं सवयःफरो ` गोदोहनवत्‌। ततः काले परिणामेन शभाशुभफररैह लात्‌ ` परिणामसंकषौ भावानां खभावोऽपि परिणामसं्ः। कारस्य परिणामेन जन्मजरायृदयुम्रभृतय्रोऽनिमित्तजाः खाभाविका व्याधयः खात्‌ जायन्ते। पूष्वेदेहकृतौ शभाशभकम्य॑नो धम्मेथधिम्पेथ कम्पेसंलः, काटिन्‌ , परिणामेन शमाश्महेत॒बात्‌ परिणामः अस्मिन्‌ जन्मनि यानि कम्पांणि चक्रपाणिः देतोभदमाह- तत्‌ त्रिविधमित्यादि 1 एतस्वासास्येन्द्यार्थसंयोगादि दीधज्ञीधि-

, तीये. तिदौप्रणीये प्रपञ्चितमिति नेष पप्य; भन्न पारादेवु त्रित्वे सिद त्रिविध्रमितििवृचनं बहुः . प्रपञ्जस्यापि.असास्मयेन्दियार्थसंयोगादेख विध्यानतिक्गमोपदश्चनार्थ॑म्‌, तथा, श्रघयेकमयोगातियोगः

> त्रिदधविषत्षा इति वा पारः

~` परम भध्ापः- निदानस्थानम्‌ १९९

शुमाश्चुमानि तजौ धमाधम काठे परिणामात्‌ फर्रैतचात्‌ परिणाम- संनो भवः] एतदुक्तं कतिधापुरपीये-काल्स्यं परिणामेन जरामृवा- निपित्तनाः। रोगाः स्वाभाविका दषाः खभावो निप्पतिक्रियः। निद्विषटं देवशब्देन कम्पं यत्‌ पौव्वेदेहिकम्‌ रेतस्तदपि कठेन रोगाणाष्ुपलभ्यते 1 हि कम्म महत्‌ क्रिश्ित्‌ पलं यस्य सज्यते क्रियाघ्राः कस्मेना रोगाः प्रशमं यान्ति तत्षयात्‌ उति ¡ यस्वाह प्रलापरापेनाशरमकरम्भांणि दुभ्ेनित मरशासमयोगेन शुभानि तज्नातावपि धर्म्मा तत्र परतपरपरे प्रपासम- योगेऽन्तू ताविति तदसाध्रु, चश्वस्यैतद्वनविरोधात्‌। ममा यदपराध्यति तदपि एतत्रेतादिकाल्वशेन। -द्ादिकाछे पूव्येकृतमासीदश्चभकम्पेनं पटं क्रिपपि येन धुद्धिरपरध्येत। तदा कारुतरिरेप एव प्रणपराप्रे देतुः, कालो हि खमावतः शभाशमदतुः प्रसिद्धस्तिथ्यादियोगेनास्ुमेयः, तद्धेहुकश्च पाद्‌ कस्य यदशुभं कृतम्‌ अशभकाके समागते प्रगत्सविदामतच्वाविदा- श्वापराध्यति, तत्‌ कालजं प्रणपराधजं ततूफङपधसोः परिणाम एवोच्यते ] आदिकारणतो हि संगा भवति, फटजननञ्चेदानीं काठेन परिणापाद्रवेति, परिणामे धस्मपम्पन्तभातो परणापराधसमयोगयो रिति | नतु मव्सेवरं कालस्य चित्रा योगा. व्याधिैतवः, शीतोप्णवषटक्षणो यः संबतुसरः कारस्तस्य यथाखलक्षणयोगेऽपि दोषाणां चयपकोपप्ररमाः म्र्दादिषु जायन्ते, जीणेभेक्तमनी णाँ चक्राटे प्रकोपो जायते, पुष्वा्ञादिषु चसचकाटः करो रेतः किचतर्थः, तथाते धिविधल्म्याघात इति ; उक्तं पाक्‌ श्लीतोप्णवपेलक्षणः संवत्सरः का इति, तस्य सखलक्षणस्य कारस्यातियोगा- योगमिध्यायोगन्यतिरिक्तसमयोगास्तत्छरताश्चयप्रकोपयदसा वातादीनां प्राकृती गतिः। अतिमात्रखलक्षणस्य कारस्यातियोगः कालातियोगः, दीनटक्षण- काटस्य योगः कालायोगः, यथाखटक्नणविपरीतटक्षणस्य कार्य योगः.काल- ` मिथ्यायोगः, इति चिविधयोगो वैकृतः, तस्पाद्रातादीनां चयपकोपप्र्माः, वात्ता दीनां प्रती गतिः, शुक्तं कियन्तःशिरसीये चयभरकोपमरशषपाः पित्तादीनां यथाक्रमम्‌ भवन्त्येकेकसः पृषु काल्व्वध्रागमाद्धिपु त्तिः काटकृता चैषा ` चयादयाः पुनरुच्यते गतिश द्विविधा दरा प्राकृती वैकृती तथा इति -वातादीः मिध्यायोगमेदात्‌ त्रित्रिधव्वदर्शनार्थज्चं ; एतच्च हेतुत्रितयमुक्तमपि पुनः भरकरणवदादच्यमायमिहं ` ` पुनरुक्तं दोप्रावहति ; . एतच्चासास्येन्दियायादेसतरैविध्यं सूलक्ारणं- परति ` नियामकम्‌ ; तेन “ऽवरसन्तापाद्‌ रकपित्तमुदीय्यते' इत्याद्यक्तरोगादेरपि प्रत्यासन्नकारणाववोधो नोद्धावनीयः |

११९८ च्रक्छ संहिता | ` ज्यरनिद्रानम्‌

लापपरा प्रक्रत वेङरती गतियथा-पित्ता्रेवोप्पणः पक्तिनराणाग्रपजायत 1 पित्तञ्चेव पभङ्पितं विकारान्‌ क्रते बटन पराकरृतस्त॒ वलं शटेषणा वैकरृतो मल उच्यत्‌। चर्वाजः स्पृतं काय पाप्मोपदिरयते। सब्बां हि चेरा चातेनस माणः प्राणिनः स्पृतः। तेनेव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरध्यते इति! इत्येवं पाकृत्वैकृतद्विविधकराटयोगः काटसम्माधि्तथा काटे परिणत्कम्मफलाधरम्मथ कारस्य मिथ्यायोगायोगयातियोगा उच्यन्ते तद्‌ यथा कतिधापुरुपीये-ीधृति- स्फृतिषिश्र शः सम्म्ाक्षिः काटकस्पेणाप्‌ असास्म्यार्थागमच्चेति ` नातव्या टुःखहतवः। इति _ अत्र या काटसम्भा्िरुक्ता तत्रैव चयादयोऽन्तूं ताः 1 तया चोक्तम्‌। निदि्ठा काटसम्पा्षिपाधीनां देतसंग्रर। चयमकोपप्चमा पित्तादीनां यथा पुरा मिथ्यातिहीनरिङ्गा्च वर्पान्ता रोगरेतवः। जीणैशुक्त- प्रनीणान्न-काटाः कारसियितिख या पृव्वंमध्यापराह्वाथ रात्रा यामाद्यश्च ये येषु कारेषु नियता ये सेगास्ते काटजनाः। इति इति काले परिणायेन फलोन्सुखीमूतेनाश्मकम्मजफलेनापर््मेण यदा उुद्धिरधिष्ठीयते, तदा धीर्बा परततिवां स्पृतिषां चर्यति, धीध्तिरएतिभ्र शलो दि बुद्धरतियोगायोगमिथ्या- योगाः, तैस्तु तरिवितैयौगी पुत्ता भला वाडपनन्डरी रारम्मेप्वपराध्यतीति प्रताप रोध उच्यते | भ्र्ञापराधे सति वागत्तिपरवत्तेते वा पवत्तते मिथ्या वा भवरत मानासुचकायता काटकख्दाभ्रियावद्धानुपचारपरपवचनादीनि भापते। मन ओति प्रधत्ते वा प्रवत्तते मिथ्या चा प्रवत्तेमानं भयशोकक्रोधरोभमोह मनेप्यांपिध्यादक्नादिकमाचरति। सरीरश्वातिमवचेते वा प्रवर्त मिथ्या घ्रा प्रवर्तमानं वकेगधारणोदीरणविपमस्छखनगमनपतनाद्गपणिधानाद्गमहपण

परहारावमदेनप्राणोपरोधसक्टेशनादीनि करोतति। पएवद्क्तं कतिधा

पुरुषीये उदीरणं गतिमता्दीणानाञ्च निग्रहः! सेवनं साहसादीनां नारीणाश्चातिसेवनम्‌ ` कस्मेकालातिपातशथ मिध्यारम्भ् कम्मणाम्‌ | विनयाचारखोपञ पूल्यानाश्चाभिधपणम्‌ः। क्तानां खयमर्थानामहितानां निषेवणम्‌ परमोन्मादिकानाश्च मत्ययानां निषेवणम्‌। अकालदेशसश्वार मंत्री संष्िष्कस्मभिः। इन्धिमोपक्रमोक्तस्य सट्एत्तस्य पज्जेनम्‌ शप्यामान

क्वा. रक्तपित्तादिकारणे ज्वरादावपि असाव्येन्दियाथंसंयोगाद्योव मूरकारणम्‌ ; ` तेन ज्वरादिफार््य रक्तपित्तादौ ज्वरादिकारणमेव मूटकारणं भवति पूष्वात्तकारवुद्धी न्दिया्थानां योगो : मिथ्या चाति चेति क्रमभेदेनेहासाप्म्रेन्धियाथंसंयोगस्यादावभिधानेन -सर््पासेतरेषां रोगकत्तु स्वे प्राघान्यं दरयति ; मा भूद्रेकान्ताभिधानेन प्रधानतानियमः ययपि मूलम तप्वेनं

भम अध्यायः निदानस्थानम्‌ 1 ११९९

मयक्रोध-लोभमोदमद भ्रमाः तज्जं वा कम्मं यत्‌ छिप्दं हिल यः देहकस्पं जम्‌ यचान्यदीदशं कम रजोपोहसष्स्थितप्‌ परलपराध तं शिष्टा तुवरतेव्याभि कारणम्‌ युद्धा विपपविक्ञानं विषमञ्च परवत्तनप्‌ प्रत्ापरायं जानीयान्मनसाो गोचरं हि तत्‌ इति इ्येवश्च परतापराप्ेन फतकम्मेफलेनाधम्परेण फलोनधुखी भूतेन अधिषितः पुरपोऽतिपात्रप्तनितपरदीतकरशादीनां शव्दानापतिमतर श्रवणं करोति। सव्वेशो वा शब्दान शृणोदतिश्ुष्षमान्‌ वा भृणोति। परुपेएविनाशोपयातपरवपेणमीपणादीन्‌ वा शब्दान. शरगोतीद्येवं शब्दानाम्‌ अतियोगायोगरदीनयोगपिन्यायोगेम्यः शरवणेन्ध्ियं ग्पापयते। तदुक्तं कतिधा एुरुपीये-अस्युग्रशव्दध॒त्रणात्‌ श्रवणात्‌ सव्वं च। शब्दाना श्वातिहीनानां भवन्ति श्रवणाजडाः] परपोद्धीपणशिस्ताऽप्रियच्पसन सूचकैः। शब्दैः श्रव॑णसंयोगो पिभ्यायोगः उस्यते।१। तथाति शीतोप्णानि स्पृ्यानि सृश्रति सलनाम्यज्ञनोतसादादीनि चातिशीतोप्णानि अघ्युपसेवते। स्वश वा स्पृश्यानि स्पृशति सूक्ष्माणि वा स्पृक्षति। विपपमरल्यानासनामि्रातश्ुचिभूतादीनि वा स्पृ्यानि स्पृशतीत्येवरं स्पशेनेन्द्ियस्पृश्यतियोगायोगदीनयोगमिध्यायोगेभ्य सपरगेनेन्धियवाधा भवति। तदुक्तं कतिथापुरपीये- असंस्पश्ौऽत्िसं स्पश हीनसंरपशे एव॒ चै। स्पृश्यानां संग्ररेणोक्तः स्परनेद्धियवाधकः यो भूतविप- वातानापक्रारे नागतश्च यः। रीतोप्णसंसपश्ौ मिथ्यायोग

उन्यते। २। तथातिप्रभावतां ह्दयानामतिमातं दगेनमाचरति रव्वेशो वा. पश्यति। अतिधक्ष्माणि वा .प्र्यति। अतिव्रिरृष्रो्रमैरवाद्यतरिः वीमस्सविकृतादिरूपाणि वा पदयतस्येवं चक्षुस्थोतियोगायोगहीनयोग मिथ््रायोगेभ्यो नयनं व्यापद्रते। तदुक्तं कतिधापुरपीमे- रूपाणां भाखतां दष्टिविनश््यति दि दरेनात्‌। दशेनाचातिसृक्ष्माणां .सव्वेशधाप्य-, दशनात्‌। द्िष्टमैखवीमर-दुरातिष्िष्टदशेनम्‌। तामसानाश्च , रूपाणां पिध्यासंयोग उच्यते! तथासो पुरपोऽतितीक्ष्णोग्राभिष्यन्दिनो .मन्धानति- मात्रं जिघ्रति सव्व वान जिघ्रति जिघ्रति वातिगुहष्मान्‌ |. पतिष्िएठमेध्य-

प्रज्ञापराधः प्रधानं भवति, तथापि ` प्रस्यासन्नकारणत्वेन तथा अबुद्धिपूर््वकष्यापि उत्कटशब्द्‌- सिध्यायोगादेराप कारणस्वेनासास्वेन्द्रियार्धसंयोगोऽपि प्रधानम्‌; ययपि कारो .-रृप्परि "हव्येन श्रधानम्‌, त्रापि सोऽपीन्द्ियार्थप्राधीनत्वेनाप्रधीनम्‌, कारातियोगद्य इन्द्रियार्थ. इीताद्यतियोमादिभ्य एव प्रायो सवन्ति

१५००१ चरत -संहिता स्वरनिद्रानम्‌

छिन्नविपपवनक्ुणपगन्धादीन्‌ वा जिघ्रतीसयतरं प्राणार्थगन्धातियोगायोम- हीनयोगमिभ्यायोगे्यौ व्याप्यते प्राणेन्दियम्‌ तदुक्तं कतिधापुरपीये- अतिमृह्रतितीक्ष्णानां गन्धानाएुपसेदनम्‌। अमेषनं सव्धेशथ प्राणेन्धिये- विनारनम्‌। पूतिभूतविपद्िटा गन्धा ये चाप्यनात्तेवाः। तैगन्यै्रणसंयोगो मिथ्यायोगः उच्यते। ४। तथैवासौ पुरुपः पडसानेकैकयो द्विशस्िशो वा चतुरः पञ्च वातिमात्रमापरत्तेऽयवा सव्येगो नादत्तेऽयरपं वा मिध्या बादन्त यान्याहारविधिविरशेपायतनान्यष्टौ राचिव्रज्जन तद्विपय्ययेणादत्त, - इव्येषं रसनाथांतियोगायोगद्ीनयोगमिध्यायोगेभ्यो ज्वरादयो व्याधयो. जायन्ते तदुक्तं कतिधापुरुपीये-जत्यादानमनादानमोकसात्यादिमिश्व यत्‌ रसानां विपपादानमदपादानश्च दूषणम्‌ | इति। ८५। द्त्येवं परिणामप्रत्ापराधा- सा्स्येन्दियाथसंयोगास्िविधा देतवः प्रागमिदहिताः।

नन्वेवं विधेषु त्रिविधेषु देवष कानिचिष््व्यभूतानि कानिचित्‌ एणभूतानि कानिचित्‌ कम्मभूतानि तानि किव्याधिं भति समवायिकारणानि यानि विक्रियमाणानि काय्येखपापयन्ते, यथा घरं प्रति मृद्राखक्रादीनि। अथवा निपित्तकारणानि यानि कार्ध्येऽएम्वध्यपानानि काय्यं जनयन्ति, यथा प्ररं भरमि इलाटादौनि इति तनोच्यते- सन्बेन हि ` किचित्‌ कारणं निमित्तं फिथित्‌ समवायि चेति। ततर मधुरादिकं द्रव्यं द्रव्ययणकमारच्यं समयोगेन माजरा ऽभ्यवहतं जाठरुश्रिना विपक् रसाख्यं सामान्यव्िरेषाभ्यां समान्‌ धातून समवे रक्षति-अयोगेन विञेपेण दासयति पिध्यातियोगार्या. वर्षति सामान्येन क्षीणान्‌ सामान्येन वद्धयति शृद्धान्‌ विषेण दाप्तयतीति समवायि कारणघ्र। एवं सब्दादिकष्‌ म्रक्ा चायोगमिध्यायोगातियोगयुक्ता वाड्यनःरीरातियोगपिध्यायोगायोगेभ्यः ` केरपते। -तया बुद्धया परछताऽतिव्रत्ताः पिथ्याप्रटतता वा वाद्पनन्रीरणष्रत्तिः समवेय शरीरः मनोधातून्‌ प्रीणान्‌ सामान्येन वद्धयति दृद्धान्‌ विशेषेण हासयति समान्‌ सापान्येन. वद्धयति . विशेषेण हातयत्ति। सपयोगयुक्ता त॒ प्रशा वाडमन पारीरदत्तिसम्रयोगाय कर्पते! तया -बुद्धया सगप्रटत्ता वाड्मनश्वरीरः प्रततिः सामान्यविकेषाभ्यां क्रियासाम्येन समान्‌ धातून्‌ समवेत्य रक्षति .- हेतोदैतुर्वं॑कार्यय, भवतीति देतंफायय' , ` स्याथिमाह-- अतस्विविधेप्यादि ` चात्र. यथासंख्यम्‌, एफरूपादपि - देतोच्त्िविधग्याध्युर्पादः ; . अघ्रापि , "नविध कचनमानन्तयेऽपि- सेसाणामरागनेयत्वायसरतिक्रमोपदशनाथस्‌ ; आग्नेयाः पैत्तिका, सौम्या कफजाः, वायस्या:

पम्‌ यम निदानस्थानम्‌ १२०१

विरोषेण दासयति सामान्येन वद्धयतीति समवा्थिकारणम्‌ भरत्या एव्र समयोगातियोगादिभिः कृताद्‌ वाडपनश्शरीरारम्भालातं कम्प्कलं धम्पाधम्मै संस्कारविशेषरूपं शरीरेण समवेत्य वत्त॑पानं तच काठेन परिणतं धम्पराख्र' सामान्यविकेषाभ्यां समान्‌ धातून्‌ रप्ति, अधर्म्मास्यन्तु द्ास- यति. विरोपेण,. वद्धेयति सामान्धेनेति। अयोगादियुक्तमनाजातस्तधरमः। इति धस्पाधस्पेमपि समवायिकारणपर्‌ काटोऽपि समरक्षण शसीरं समवेत्य समान्‌ धातून्‌ ` रक्षति सापान्यविशेषाभ्यां दहीनातिमिध्यायोगलश्नणस्त शरीरं समवे समान्‌ धातून्‌ सामान्येन वद्धेयति विशेषण हासयतीति सम- वायिकारणमर्‌। इत्येवं रोगारोग्ययोः समयोगायोगादियोगरूपं कारणत्रयम्‌ अपतास्सयेन्धियाथेसंयोगपरलापराधपरिणामाख्यं समावायिक्ारणम्‌। निमित्तं कारणन्तु जनक मातापित्रादिकं घटादिषु इलालादिकमिव भूताभिषङ्गादिकं रोगारोषयोरभिषगादिपाद्नयच्च द्रव्यवर्जम्‌ सन्निकृष्टम्‌ विपु स्व रोगाणां एृखुनास्ती.कन्या, तश्यां सोदननाभरुविन्दवो हि रोगाः। दक्षयक्ं कुपित. सद्र जर्स्येति !. देशस्त॒खस्वसास्मयेन्धियाथेसंयोगेऽन्तमैवति तत्तदेश- गणानामिन्दियैयौगात्‌ एषान्तु याणां खशवकाय्येननने सामान्यविेपयो. - धेमयोभू यस्तारपीयस्वाभ्यां , जयाजये सति व्यभिचाराव्यभिचारो भवतः! - ` बक्ष्यतऽ्रव स्थाने अमेहनिदाने सड निदानदोषदृष्यविरेषेभ्यो विकाराणां विधातमावाावमावपरतिविशेषा भवन्ति यदा ह्येते जयो निदानादिविरेषाः परस्परं नासुवध्नन्ति तदा विकारामिनिष्छ त्तिभेवति। अथापकर्पादवलीयांसो वाुवध्न्ति, न्‌ तदावस्यं विकारामिनिच्छ तिरभवति। चिराद्राप्यभिनिन्बचैनते विकारास्तनवौ वा भवन्त्यथत्रप्ययथोक्तसन्बेलिङ्गाः, विपय्येये विपरीताः इति सव्वेविकारविधातमावामावभावप्रतिविकेषाभिनिन्छततिदेतमेवलयुक्तः ! इति। यथा दुग्धं मधुरं मधुरपाकं शीतवीर्यं स्नग्धं युर पिच्छिलं द्रवं सरश्च कफस्य ` तारशगुणस्य स्थिरस्य स्थैय्येगुणवज्जं सव्वंगुणसामान्यभूयस्तात्‌ स्थिरयुण- ` हासकारिणं सरशुगमवनिलय सञ्यशुणतः कफं वद्धयति। सरतेन दुं माधु्यादिकमवनिल कफं सििरएणतो हा्तयलर्पीयस्वात्‌ काञ्जिकन्तम्ड्‌

चातजाः; ययपि प्रधानत्वेन चायभ्या : एव प्रथमं निर्ह युज्यन्ते, तथापीह उरे पित्तस्य प्रधानत्वादाग्नेयासिधानम्‌ ; माग्नेयज्ोम्यवायन्या इतति समासेनै केक्याप्यसात्येन्द्धयार्थ- संयोगादेखिवरिधरोगोव्पततित्वं द्वति ; असमासे हि यथासंल्यमपि - शाङ्भपते अन्यथापि

१५९१

१२०२ चरकसंहिता [ज्वरनिदानम्‌

उष्णं तीक्ष्णं विशदं टु चेपत्ल्िग्धं द्रवश्च द्रवसामान्येऽपि कफमम्लादि- विशेषैभू यस्वात्‌ द्रवलमवनिलय दासयति नत द्रवसेन कफ वद्धयति। तथा हिमे सथितस्य कफस्य वसन्ते वमनटद्ुनकटुकादिसेवनं सन्निषृष्टं जीवनीयघतादिकं वाधिवा विषं सयो जीवनं हन्ति। इत्येवं पाधान्या- भाधान्यं वोध्यम्‌ अभिव्यक्तिरप्युत्पत्तिविशेपः। तद्धेतुात्‌ अभि व्यञ्चकश्चं देतुमेदमाह कश्चित्‌ दतच्रयमिदं किश्चिद्धातपरदूपणवचनेन दौपरेतु व्याधिैतु-दोपव्याध्युमयरैततेन वोध्यम्‌ दोपदेतवो यथत्त त्पन्ना मधुरादयः। व्यापिहेतवबो मृद्धक्षणादयः पाष्डरागादः। यथा-कपाया मारतं पित्तमूपरया मधुरा कफम्‌। कोप्येन्मदरसादेय रोष्याद्‌ युक्तश्च रक्षयेत्‌ इति कपायादिमृद्धक्षणतः कपितवातादीनां पाष्डुशोफरोगेतररो गरानारम्भक- वेन पाष्डरोगशोफरोगमात्रारम्भकवात्‌ व्याधिैतुलात्‌। उभयदैतवो वात- रक्तादौ हस्टन्वादियानादयः। ते हि दोषं कोपयिखा वातरक्ताद्ितिनियत पेव व्याधिं जनयन्ति नान्यतिकारमिति कथित्‌; तन्न, मृद्धक्षणस्येव दस्यश्वादि यानादेर््याधिहेतबात्‌ दस्तप्ादियानादेरिव गृद्धक्षणस्योभयहेतुलापत्तेः 1 तेन व्यापिरैतवोऽभिघातादयः, उभयहेतवो मृद्धक्षणटस्त्यश्वयानादय इति यस्तु वाह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधं हेह' वरवाणोऽसास्म्येन्द्ियायेसंयोगा दियं वाह्य' कारणं दोपा दृप्याश्चाभ्यन्तरम्‌। तच दपा वातादयः शारीराः; रजस्तमसी मानसौ दोपौ दृष्या सतादयो धातवः पुरीपादयश्च शारीराः सचवणुणस्तु मानसो दूष्य इति व्याचष्टे तदनेन प्रत्याख्यातं भवति, यतोऽसिन्युक्त वेकायो धातुवैपम्यं साम्यं प्रकृतिस््यते इति। वातादिधातुवेपम्यं व्यापि प्रति हिन दोपादिको हतुः। तद्धातुवेषम्यरत॒कास्तु ज्वरादयो व्याधयस्तेष॒पादानं दोपा वातादयो रसादयश्च दृष्याः। मानसदोपरजस्तमोवेषम्यनिमित्ता कापक्रोधादयश्च ये तेषेपादानं विषमरजस्तम इति वातादिभ्यः पृथडः ज्वरादय कामादयश्च पृथग्रनस्तमोभ्यामिति ; तचोक्तं- सखधातुवेपम्यनिमित्तजां ये चिकारसद्ना वहवः शरीरे। ते पृथक्‌ पित्तकफानिरेभ्य आमन्तचस्ते तु ततो चिरिषटाः। इति। ये चागन्तवः शरीरेऽमिषातादिभ्यो जायन्ते.क्षतादयस्ते-

व्याघीनुक्तदेतुजानाह-- द्विविधाश्चापर इत्यादि 1 रजसततामसानाञ्च विच्छिद्य पठिनेह - तन्त्र श्षारीरम्याध्ययिकारप्रवृत्तेरनधिकारसरेनाप्रपञ्चनीयत्वं ` दश्नयति ; भभिधानन्न राजसतामसयो- रिह च्याधिकथनस्य न्यूभतापरिहारार्थम्‌ ; सागन्तवश्चाभिघातादिजा . रोगा भारनेथादिष्वेवान्त-

प्म मध्याः) निदानस्थानम्‌ १२०६.

तत्र व्याधिरामयो गद . आतङ्को यच्मा ञ्वरो विकार इत्यनथांस्तरम्‌

ऽपि लग्रसमांसादिवैषस्यना एव, किञ्चित्कालं प्रथमं-यद्वातादिदोषसम्बन्ध- रहितास्तावत्काठं पित्तकफानिटेभ्यो विरिष्ठा पित्ताटिदौपातमकाः। तस्मादाभ्यन्तररैतपो सन्ति ज्वरादयो हि धाहुवैपम्यरूपन्याधिजन्यसाद्‌ व्याधय उच्यन्ते यथा पश्चभूतारब्धं वस्