m
f
I
►'"--•' .•*'■
.,..:%
f^
OU
.yj
f
%.
7^-
^
'4
«»■ t.-Tt-
/ ^
m-
I
^ ->^oy^./^-^.^„
S A C R O R V M
CVM GLOSSA ORDINARI
lAM ANTE QVIDEM A STRABO FVLGENSI COLLEGTA
NVNC AVTEM
NOVIS, eVM GRAECORVM, TVM L ATINORVM PATRVM
EXPOSITIONIBVS LOCVPLETATA:
Annotatis cciam ijs, quae confuse antca citabancur, locis:
Et Poftilla Nicolai Lyrani : AcWitionibus Pauli Burgenfis ad ipfum Lyranumracad
eafdcm Matchia: Toringi Replicis :
P€r Fratr^m FrAncifetim Feuardentmm Ordinis Mmorum , loannem Dadr^um, ^Iaco(nimCmlly,Dodores,l^eologosPari/tenfes:
TOMVS QVARTVS
Hacfancquidcm Vcncta cditionc a quam plurimarum di(flionum mcndis expurgatus , multis quoque vcrbis, 6C vcrfibus aliasprietermidis fuppletus .
Tn^
tvV^^^
/y\ -^^^^
r
o<
»r*j>
V F KI P* T T T Q
\\ T^ r> 1 T T
Jif
-t
/^
BRORVM QVrQVARTO
T O M O C O N T I N E N T V R,
^' A V T H O R V M Q_V £ Q V I I N
SINGVLOS CltANTVR SJBRIES.
IS A I AE.
In qucm fcripfcrunt.
^mbroftus . ' »4ugu(iinus , ^thanafiHS, JtquHa.
B Bafilius, iernojfdus.
t Chryfoftomust Ckmens Mexandrims, Cyprianus . CyriUus i^lexandrinfts ,
D Damafctnus.
M SpiphaHius , Eufebius.
G Cregoritts Magnus. Cregorius "Ha-^ani^tnus .
H HieronymHS. hilarius. Haymo.
I Irenaus » Jfichius. luftinus Martyr ,
L LaSantius Firmianus. Leo papa .
O Origenes.
y
Trojper. Trocopius.
^banus. ^upenus .
S Septuaginta interpretes. Seutf^s jiniiochenus . Symmachus.
T TertuUianus. Theodoretus. Theodotion. TheuphylaHus.
IN I EREM lAM.
jlmbroftus . i^quila. ^ihanaftMS, ^ugujiifius.
C Chryjoflomus. Ckmens ^Alexandrinus,
E Eufebius .
G Cilbertus. Cregorius, ,\
H Hieronymus,
O Origenes,
Tafihafius,
t(ahanus. Bjtperius,
S Septuaginta interprnts , Symmachus,
T TertuUianus, Tbeodoretus. Theodotion. TheophylaSlus.
IN JJ A R V~^li.
r
Theodoretus,
IN EZECHlELfili u
t^mbroftus.
,Anicetus,
^uguftinus.
S Beda Fenerabilis,
C Clemens ^omanus. CyriUus Mexandrinus. Chryjoflomus.
Conftlium quariu Carthaginefe . Confsitim quartum Toletanum : Cyprianus.
D Ditnyfius ^reopagita.
E Eufebius Emifjenus,
G Cregorius magnus,
H Hicronymus,
I
iftdotUS.
o
Origenes. .;
K
S^abams. i{upertus, ^ffinus.
T TertuUianus. Theodoretus.
IN DANIELEM. u
^mbroftus. .Aphricanus. .Aquila. ,Augusiinus.
B BaftUus.
Beda yenerabiUs, Bernardus.
C Chryfoilomut , Clemens l{omanhs. Clemens Mejcandrinus . Cyprianus,
£ Ephrem Syrus. Eufebius Emiffenus, Cathena Crteca ,
G Crtgorius .
H MierotiymuS, HipoUtus ,
iofephus, Jrenaus.
L LaHantiusfirmianus ,
0 Crigencs,
Tro^er,
B^bbi Saabdtas,
S Septuaginta interprttts, Symntachus.
T Terf^lUanus . Theodoretus. The^dotio,
IN D V ODECI
ProphetasMinorcs.
,4,
jlmbroftus, ,Ana(iafius. ^thanaftus. jluguiiinus,
B
Beda, Bernardus.
C Catena Grttca. Chaldaus Taraphraftes. Clemtns T^manus. Clemens ^ltxandrinus . Cyprianus. Cyrillus,
D Damafcenus. Dionyfius Ureopagita, Dorotheusmartyr,
E Epipbanius. Eujebius,
G Cregorius. •'•
H Haymo. HebrM . Bitronymus.
I locacius, IrenxHS. Iftdorus.
Julianus Tomerius, lufiinus Martyr.
M MartiaUs ,
K T^uatimis.
0
Origenes.
T Tafthafius. Tetrus VenerabiUt,
f^bbiionathan, B^abbifamud. ,\
l^jibbi jilfeci. I{abbi Salomon B,abbi Brachias, J{abbi piuhas, J{abbi Jochai. J{abbi Cabana ,
J{abhi Itdas .
^abbdnuHaccados.
Bsmigius Antiffiodmnfis ,
J{uffinus.
Bjfpertus,
5 Septuaginta, Seuerus. Strabus,
T TertulUanus, Theodoretus, Theophylalius.
IN L I B RO^
Machabsorum.
jl Umhtoftus,
,4rnobius.
M \^thanaftus, jlHguftinus,
S BaftUus, Beda, Bcmardus,
C Canones .Apofttkruia, Chryfofiomus. Clemens E^manus, Conciltum Carthagi.Terttum, Cyprianus,
CyriUus .Alexandrinus . Cyrillus Hierojolymitanus,
D Dafnajcenus, Dionyftus ^reopagit*»
E EphremSyrus, Epiphanius, Eujtbius Cdftrmfts,
C Cregorius '^'i^tiaa^tnusm
M Hebrici, HegefipHS. Hieronymus,
J Jacobus Frater Domini, Innocentius. Tapa. Jofephus,
L LaBantius Fimianus,
M Mttrcus EuangeUfta,
0 OptatHs Mileuitanus, Origenes,
T Tetrus Comeflor,
B^abbanusi B^bbi ifaae. J\abbi Simeon. l{abbi Menachem . J{abbi Ifaac. jtbuhal, J{abbi Ifaae Haraurath, I{abbi l{acanati . I{abbi {{abueuachi , j{abbiDauidKimhi. J{upertus.
S Seuerus Su^itius, TertuUianus . ThcopbilaHHs,
5
P R O L O G V S
SANCTI HIERONYMI
IN ISAIAM PROPHETAM.
E M O cum prophetas vcrfibus videric cfTe de- fcriptos , mctro eos sefti- mctapud Hcbrx'Os liga-
_ _ ri:6Caliquidfim]lehabe
rcdePfalmisvelopcribusSalomonis.Scd quod in Ocmofthcnc 6C Tullio folet fie- ri,vt pcr cola fcribatur dC commata , qui
fciipferot. vtiquc ptofa 6C non vcrfibus t cofcriplc- runt.Nos quoque vtihtati legentium pro uidcntes , interprctationcm nouam , no- uo fcribcndi gcnere diftinximus . Ac pri- mum de Ifaia fcicndum, quodin fcrmo- ncfuodifcrtusfit :quippc vt vir nobihs,
ioqta6i. 6C vrbanc t cIcgantJ9,ncc habcns t quid-
'*"'^^'*^ quam in cloquio rufticitatisadmixtuni^. Vnde accidit , vt prjccajtcris florcm fcr-
pbfaMrt monis cius translatio non potuerit t con- fcruare . Ocindc ctiam hoc adijcicndum, qubd non tam prophcta diccndus {it^, quam Euagclifta. Ita cnirn vniucrfa Chri fti ccclcficquc myftcria ad liquidum pro- fcquutus crt,vt non cum putes dc futuro vaticmari, fcd dc pra^tcritis hiftoriam tc- xsrc.Vndc conijcio noluiftc tunc tcmpo ris fcptuaginta mtcrprctcs fidci fux (acra menta pcrfpicuc Ethnicis prodcrcnc fan ^um canibus 6C Margaritas porcis da- rent,quxcum hanc cditioncm Icgcritis, abilhsanimaducrtctisabfcoditam . Ncc ignoro quanti laboris fitprophctas intel- ligcrc,ncc fadlc qucmpiam poffc iudica-
rc dc interpretationc, nifl intellexcrit an-< te qux legerit . Nos quoq^ paterc morfi- bus plurimorum qui ftimulante inuidia, quod confcquinonvalcnt , dcfpiciunf. Sciens ergo 6C prudens in fiamma mitto manum, 6C nihilominus hoc a faftidiofis Icd:orib^precor,vcquomodoGra5Cipoft fcptuaginta translatorcs AquiIa,6C Sym- machum,6C Theodotioncmlegunt, vel obftudium dodlrinas fua: , vcl vr feprua- ginta magiscxcollationccorum intelli- gant:fic6CiftifaItem vnum poft priores habere digncntur intcrpretcm; . Lcgant prius, 6Cpoftcadefpiciant, ne videantur non cxiudicio, fed ex odij pr^efumptio- ne ignorata damnare . Prophetauitaute Jfaias in lcrufalcm 6Cin ludasanccdum dccem tribubus in captiuitatcm dudtis, ac dc vtroque regno , nunc commixtim, nuncfcparatim texitoraculum Etcu in- terdum ad prasfentem rcfpiciathiftoria, 6C poft Babyloniaj captiuitatcm rcditum popuh fignificct in lud^am, tamc omnis cius cura de vocationc Gcntium,6C'dc ad uetu Chrifli cft.Que quanto plus amatis, 6 Paula 6C Euftochium , tanto magisab eo pctitc , vt pro obtredatione pra;(enti ( qua mc indcfincntcr ^muh Ianiant,)ipfc mihimcrccdcrcftituat infuturo, quifcit ob hoc in percgrina: hnguae cruditionc fudaftc, nc ludci dc falfitate fcripturarum ccclcfijs cius diutius infultarcnt. lom.4. A 3
8
VI T A I S A I AE
EXEPIPHANIO.
Epfph.inliS. ^ritisprofhe taruhi.
S A I A S in lerufalem nobi- li genere ortus eft,ibiq; pro- phetauic : fub Manafleregc le6lus in duas partes occu- buit . Sepultusque eft fub quercu Rogel iuxta tranfi- rum aquarum , quas olim Ezcchias rex ia<flo obftruxcrat puluere . Fontem quippe Deus Si- loam caufa Propheta: cfficit:,quoniam priuf- quam morcretur,pufiIlumprecatus eft, vti vn- das illic effingerc dignaretur . Et confertim de- mifit illi coelitus aquam viuentcm , vnde (brti- tus eft locus illc appellationem Siloam^quod ii quis intcrpretctur, fbnatdemiflUm . Sub Eze- cnia quoque rege antequam ftagnum pifci-
nafque fabricaflfet, prccibus Ifaia: efFc<n:um,vt exigua lympha fcaturiret , quod populus in obfidionc hoftium tencrctur;, &:neipfa pcri- ret vndis deftituta ciuitas . In cuius rci percn- nem memoriam , populus accurate prophe- tamifthicIoIocumgloria&Qhonorcreddidit, vt per eiufdem interccftioncs in confumma- tioncm vfque f^culi , aqux eiufmodi frud:us impctrctur, cui fcilicct vfumrefercbantaccc- ptum . Extat autcm monumentum lfaia:,fini- tmium iepultura principum :, poft fepulchra facerdotum vcrfiis Nothum partcmquc Mcri- dionalcm . Solomon enim Icrofolymam con- ftrucns rcgum cxcitauit Maufolea , proutilla Dauid deicripferat.
GLOSSA ORDINARIA.
l,ib.t.m Ifa- ^ T} Vpcrtus.Vt materiam huiuspropheti^quafi bre
iain. XVuitabelladcpingamus.Chrirti aduetum tribusre
capitulat periochis,circa quem verfaturomnis fpiritus
prophetici intentio . Prima cft qucm contra interfefto-
rcs
rcs eius zelo doloris ime:hnur,dkcns:f^<e gentipeccatrid, Secunda ab eo quod zit,Cantabo dilecio meo . Tcrtia ab eo qd ait,f« anno quo moriuus e§l rex Ofias. Quarta ab eo quod ait/Pfimo tepore alleuiata,&c.Qn\nt:iib CO qd ait, Egredie tur-pirga,&c.Scxtim facit recapitulationedicendo,Co/«r gf,confurge.Scptimi fic xncipit, Surge & illuminare lerufale.
POSTILLA NICOLAI DE LYRA SVPER ISAIiAM INCIPIT.
Et primo eiu fdem Pra:fatio .
ErufalemEuangeliftam. ifa./\\.g. Secmdum quod dicit beatus HieronymusinepiftolaadTauli' num de omnibus facrfi fcrtpturx libris,! {aias no vi- detur prophetiam,fcd magts Euangclium texerr.pro pter quod dicit Hiero. in prologojuper librum Ifaift quod non tam propbeta dicendus elt,qudm Euangelifla. Et ideo to' uenienter dicitur verbum propofitum de ip/oilerufalem , &C. Irt quo tangmtur quatuor caufa huius libri Ijaix , quemprx manibus habeynus.f.efficiens,materialis,formalis,& finalis. Efficiens autem caufa dupUx eft. ^na principalis.f.fpiritusfan£ius, quo infpirante loquuti funt propheta , fecundum quod dnitur i. Tet. a. Non enimvolutatehumana allataeft aliquandopropheria, fed fpiritu fando inlpirati loquuti funt fandi Dci homi ncs . Ethetc caufa tangitur cum iicitur : Dabo, quiu cogmtionem prophetita dedit Ifai<e,de quo potefl accipi qnoi dicitur infra 4 2 b. Dedi te in foedus populi.iyaMf enim inter alios prophetas cla- rius defcripjit myflerium Chrifii. per quodgenus humanum eji ipft Deofadcratum.
.Alia verb caufa efficiens inftrumentalis cftf. Ifaias, quifpiritu fanBo diHante hunc librum confcripfit, qit.e notaturcum dicitur: Euangeliftam. Et cum notaturetiam caufa materialis &forma- lis.Ud cuius intelleBum fciendum, quod Euangelinadicitur abeo quodefibonum,& angelusquodellnuncius. Diciturautem bonus nuncius tripUci ratione . Vna ratio acdpitur ex parte mittentis.f. quia <J bont domino mittitur. Et fecundum hocfub nomineEuan- gclifl^, tangitur caufa tfficiens inflrumentalis hutus libri.f Ifaias d fpiritu fanSlo deftinatus ad nunciadum verbo & fcripto tlta qua eoncittentur in hoc libro.De quo potefl accipi quod dkitur infra 6l . Spiritus diii fupcr mc,e6 quod vnxerit, me ad cuangeli- zandum pauperibus miiit me. H^c efl litera lecundum tranf- lationem Lxx.Eteademeftfeutentiaintranslationenofira^quxfic habet:S^[iit\\s domini fupcr me.eo quod vnxcrit me.ad annuncianduni manfuctis mifit me. Sccundomododicitur aliquis bon^s nuncius, feu Euagelifta ratione boni quod per ipfum n.inciatur, Eifectindum hocfub nomine^Euangelinte ,materiahM-
tus librt deftgnatur,!n quo myRerium ipfius Chrifti quod nonfolum ^ eft bonum,fed etiam optimum defcribitur:quiaficut di&um efl^ma- gis videtur Euangelium quam prophetiam texere . vnde potefl di- cere illud Luc.i.h.EuzgcVuo vobis gaudium magnum, qd Cnt omni populo.7 wio modo dicitur quis Euangeliftafeu bo^ nus nunciusrationemodinuntiandi : & hoc eii quando nonfolum tiunciat bonum,[ed etiam bono modo.vidtlicetlucidh& ornati. Et ftcfub nomine Euangeliftatangitur forma huius libri.
Sciendumtamen,quu(ldttpUxefiformalibri.f.formatraaandit ^forma traBatus. Forma tra£iandi eft modiis agendifeu loquen- di,quiin hocliho cft valde lucidus & ornatus. De claritate autem eius dicit Rierojn prologo Jupe< librum iHum de Jfaia . Ita enim vniuerfa ChriHi Eccleji^q; mylkria ad liquidum profequutus esi, vt non putes eum defuturo vaticinari , fed depr^teritis hiSioriam texere. De ornatu verb ipfius dicit in eodem prologo de Ifaia. Scien dum,quod infermonc fuo difertusfit, quippe vt vir nohilis & vr- ban£ eloquentitt , nec habens quicquam in eloquio rufiicitatis ad- mixtum. vnde accidit vt pracfteris fioremfermonis cius transla- tio non potuerit conferuare . Sic igiturforma traBati di huius likri {qu£ eli idem quod modus loquendl ) dtftgnaturjub nomine Euan- gelifl^ , eb quod talis modus efl optmus : vtpote lucidus & orna- tus, proptcr quod dicitur infrd 40. b. Exalta VOCCm tuam qui cuangelizas lerufalem . Hle enim exaltat vocemfuam qut or- n^t^ & lucidh annunciatfu&m intentionem. Ftrma verb tradatus efl diuifio libri.De qua dicetur Ineramprojequendo.
Caufaverb finalishuius libri tangitur fub nomine lerujalem. lerufalem enim in fcriptura aliquando accipiturpro ecclefia mili- tante,^poc.ii. a.Yidi ciuitatem fandtam lerufalem noua defccndentem dccc£\o,Si.c.yitiquu!ido veropro ecdefia t.iu- phante.Gal.i.d. iUaqu» furfum cft lerufalem , libera eft. finis autem buius libri di,plcx efl . Vnus propinquus.f.infltudio„ fcuadificaiioecdcfie militams fub nomine lerufalem defignat.e: propterqiioddiciturinfrd^O.a.SuTgciWuminziclcniizkm, q^uia venitlumen tUU,i.prophetia Ijaijc lUuminans toiumlia- tu ecdefi£.^lius aUt efifinis vltimus Cf remotus, vidditet confe- quutiofupern<t beatitudinis in ecclefia triumphante qi'^ per Itruf.1 Itm tntdligitur,propter quod diatnrinfrd s ^.d. Oculi tuividc but lerufalem ciuitatem opulentam. tabcrnaculu quod nequaquam vltra transferri potcrit . Verpiopbetiam enm Jfai£ videmus nunc perjpuulum & m xnigmate: jcdpcfiea in fu- turo lucidi videbimus & apertL Qupd nobis CQnceda',^c.
^ CAP.
Ifaiac CaD.L
r r- C A P. I.
■ Ifio ifju, zsc. Tria runtgenera vifionis . Pri-
mum corporalcquovidemiis ca.'lum,& ter
ram,& huiufmodi. Sccudum rpirituale, quo
>va videmusfTcut in fomnijs imagines holum
& huiulmodi.Tcrtium in-
tcllcduale,quod eftrarione
per quod creatorem couno
fcimus, & Spiritulando re-
uclate intclligimus quodli
bet. Vidcrequoq; nrpc pro
intdligcreponitur.V^nde lif
pc interrogamus ,dicentes.
Vidcs.i.intelligis ? Prophc-
tsc quoqjhmc videntcsdi-
cuiitur.i.intelligentcs.Hanc
vilionem vidit ilaias Spiri-
tufando.i!intimante , quE
i propheta- *"• Vnde m pnncipio non
lerit Ifua*. ponit viiiones licut Danicl,
ncq; dicit quid vidcrit : fcd
ftatim dicit. Auditc cceU,3c i i.e. Uai* aupercipe terra.
•J« Ba(ilius.Intcrfcnfusno ftros,vi(useuidentilTimam B obnnctcognitjoncm, & m tdligentiam. Quz.n.formi dabUiaiunt, ncquaquapo- tcftquisauditunolTepcrin- . dc,ac vifu . Addc quod alia vis nulla ita apprchendit quidexpcteredebcas, vtvi- uo. Hincfadum cft,vtco- rum qui vcritatc nituntur fpeculatio,vi(io appcllata fit ob euidcntcm ccrtitudinc . Ideovocatur Prophcravidcns. * Procop.Qiiod autcm vilionis vocabulum initiopo- luit,libri argumcntum indicauit. Nequc.n.quam audicn do cxccpit,Icd quam mcnti imprcflam habct,fentcntiam dcnunciat.
Hicronymus.Non folum Ifaias,fcd ctiam alij qui ha- bent in titu. vmo ^^.im yiUt die vd-.Ue non infcrunt quid vidcnnt ( verbigratia.) i^idi dominumjeienum. fcd ftatim narrant,qua: difta lunt ficut hic ^uiiiecarli,&c. Et hax di cit Dominus Dcus ad Idumxam.Prophctx n iurcvidcn tes dicuntur,quorum oculi lcmpcr ad Dominum,fccun dumiilad. Adteleuani ocHios meof,iuihabiJn caUs. Etalibi. C LeuMc oculos veftrjs,& videie regio -i es : ijuia dbtfunt^ &c. Dc his oculis diciiur. f.«rpr«j cjr^jom tui efi ocuLs tuus. Et.popn- lus ndebat voces.i. intclligcbat . Non crgo ignorabani fc • cundum Montanum quific videbant.
Rabanus.iraiasintcrprctatur SaluatorDiii.Iudas con fcflio.Icrufaie.viriopads. Ozias,fonitudo Diii,Ioatha, pcrfcaio Dai.Achas.tcncns vcl robuftus.Ezcchias Impc num Drii . Qui .n. pra:fideDiio faluatur , Sc cft Hlius A- nios.i.fortisatq; robufti.ccrnit fpirituaiitcr vifioncm c6 fcftioni5,dum antiquapcccata plangit,<5c pacis.dum poft p^nitcntiam uanfuad luccA mactcrna paccquiefcit,3c
ap.
lo
Incipit liber Ifai^e Prophet^e.
a b
tSpui-
5 VcrecuiMl* de fe (jnafi de »lio. tiuli». fHzccl).
a fSf liuiot domini.
b * Forti» vel roKulli.
a i,c.Ili.
Keg.ax.e.
Dcut./i.a.
Abdix.a.
»fjlitt.».
^itt.e. ij(od.»o.c.
cunaa
Diuifio
NICOLAVS DE LYRA. C A P. I.
tlfio Ifaiz.Nic acctdendum eil adformam traaatus,f]uf tft diuifto Ubri. Hui diuiditur in duas partes : quia primd prtemittitur <]uxd3m breuis prxfatio . Secundo lubdiruf narratio,ibh Auditc C^li. Circa libri huius expojitioni intendo quaniumpoieroprojequtfenfum literaUm,vitando multi- plicationem panicularum & concordantiarum: quiaper talia ma» git imprditur intclleilus hominis quim iuuetur, in locis vero quO' Tum mltlUHus a Itd/tis deprauatur,intendo diutius immorari,ficut &fcci cxponendo libro Vjalmorun. I^^itiir inprsfatione hiiius li- bri quatuor manifc/lantur. Vrimum eh ordo huius libri inter alios libros CanonicoSfCum dicitur :
I Y\C\0.1dcH,prophetia,pcr quod patet,quod liber iiic in ordine librorum prophetalium camputatur. sciendum tamen , quod vifto proprih dicia eflcognitio prophetica,quje fit in vgilta prout diiium fult dtfjufius in principio libii Vfalmorum,vt ditiumfm de dwrfts gradihus
cunfta illius tempora fub fortitudincDominitranfeunt D & perfeaionc & robore.Etcum omnia fecerit,dicit. Ser uusinunlisfumjquoddebuifacerefcci. Lacir.e..
b Fiiij ytmos. Amos pater Ifaiae non duodecim Prophc tarumtcrituseft. Diucrfis .n. apud Hebrzosfcribuntur
literis.Ifte.n.primam,& ex- trcmam literam habet A- leph,& Sade. illeautcrAin: & Samech. Et ifle (vt aiunt) interpretatur fortitudo vel robuftus.Ille,popiilusgra- uis vel durus . Sed iftcf.pa- ter Amos propheta fuit (fi Hcbrjeisconfentimus)qui patresauos atauofquepro phetarum,quorum nomi- na in principio prophetiae corumponuntur.Prophe- /
tas fuiflecontcndunt. •J« Bafilius.Patris nomen vbi fiipra. attexuit, vtoftenderetdo- nuprophetalis eratisEpatri prserogatum.ad feet, yelut pcr manus perueniflc. C Super ludam & lerufalem. Ifaias principalitcr de dua- bus tribubus .(. luda & Be- niaminloquitur, exceptiSp „.^ dece quae Ifrad,& Ephraim ^ ' * vocantur: quas fub Ozia RegeIuda,PhulRexAfly- riorum vaftare iam coepc- rat. Deniquequinquagefi- ,
mofecudo impcrijeiusan- '"
norcgnatc iu Samaria Pha cex rilio Romdia^.Therral phalalar Rcx Aflvrionim coepitcum multisaliisGalilcam, 5comnemterraNeph- thali,3c tranftulit cosin Allyrios.F.xquooftcnditurvici nacucrfioneSamarix,adcorrcdionem duarum tribuii hxcpraKiiaacflfc.
•J« Eufcbius. Magnushic&admirandusProphcta to- tiusprophctiz argumentum ob oculos poluit,cum dicit, contra IudaEam,(X Icrufalcm.
f^ifto ifai.e,&i.Vto luda in quofignantur ductrib.Lxx. & Theodotio polucrunt ludxam.qux figniticat i2.tri- buumtotamtcrram.EtquodcxHcbr^ovcrtimusfupcr Iudam,& Icrufalcm.illi pofucrunt contra lud^am, & Ic rufalem.Symmachus.manifeftius de Iud3,& lerufalcm, qui nec profpcra,nec aduerfa in titulo vult dcmonftrari: fcd quod de luda, & Icrufalcm Prophetaprxdixerit.
Hicro Scioquoidam Iudam,6c lcrufalem de fupercc lcftib.intcrpretari,& Ifaiam prxfcrrc perfonam Dni,qui captiuitatem illorum in tcrra noflraprsnuntict:5c rcdi tum ad montem fandu in nouiflimis diebus.Qux nos p traria fidci iudicantej,vniuerfa dciJ3icimus,& fcquentes hyflorixvcritatc,quidquidde icrufalec^leftifomniant, ad Chriflircferimus Ecclefiam,& ad cos q ui vcl pp pcc catum abea egrediuntur,vclpcr p^nitcntiam rcuertunf, dcqua. >Mr^ei//Mm<n4re Ierujalem:quia vemtlumen tuum. ^ In
ISIO IfaixfilijAmo^s, J
1 tSp riiuiluCT. b ^^AIij co«a». fQiulipoadustiibulaiianis. 5
clConlaaioacm.
quam uidit , fuper Iif. 4
a f ViliniMrai p.icit f Bcni;iiniBin ca- lustribuIcTurtlnn fPopulura
dam , & Icrufalem ,
lib.i.deic- nionft.c./ff^.
Vaiix lefiio aes.
gradibus propbetitt, 9ecundum eflfcriptor minifierialis huius libri, qui mamfcHatur hic ex duobus,fcilicet ex nomincycum dicitur. 2 Ifaig. Qui inter alios Vrofhetas fuit notabilis & famofus. Se» cundo ex <(cnerationc,curn dicitur.
i Filij Amos. £t vtdicit hic l\ab.Sa .iHe .Amos, & ..^mafias I{cx ludafueru::tfratres,&ftc Ifaias fuit dc gcnere Rjgio.i^nde & dicit Hie.inprologo quoifuit vir nobilis & vrban^ eloqnentie, yt fupra aUcgatu7n cfi. Et per hoc patct quod ille .Amos ejl ali/is ab itlo quiinter i z.Vrvphetas poiiitur tertius.quia ille fuit pafior, & rujiicanus,vt habctur in principio fut prophetix. Hoc etiampatet pnliteras lhbraicasqu!b.ftribuntur,quiatVZH, 4mos pater Jfui* hihet primam literam .Aleph, &rltimam Sade , &ideo robu- ilus intcrpritatur . .Alius autem Oioy .Amos hahet pnmam lite- r.im .Ain,& vltimam Sameih,propier quod auilfis inf rprctatur, Tertium quod in hac pixfatwne manifcjiatur eji populus cui Ifaias prnphiiauit,rum duitur.
4 Supcr Iudam,& Icrufalcm./w qSper lerujale,qtt<e crat ci-
4< H''tas
t
. r,T .r- ci ^ ^J^^x!' ' "^ ^ ^' ,. arguur. crqucpopulsChriftianus gfialitcr fignificaf.
r nfio ifat^lil!f.Amos,&c.]n hoc c pcccata popuh ludaici Spcdali.cr tfi clcricalis flatus,^ut fe cxtcdit adprxlatos,
Tom.4.
A
11
Glof ord. & Nicolai de Ly ra
12
Vbi fupr^
^a In diebut 0^i<fi Oziasipfc cftqui & Azarias.Vno tneo A dcmq; tpe Ifaiam,Hofcc,Iohcl,& Amos, prophctafle ex regib.qui m titulo ponuntur promptum eft cognofccrc. Scd principium verbi dni fuit in Hofee • Quod in titulo fub Ozia,Ioathan,Achaz,& Ezcchia prophetafredf , no ficut in alijs prophetis quid fpecialiter fub vno quoq,- ^ didlum fit nefcimus : quia vfq; ad fine voluminisple nediftinguitur.Sciendum b quoq;Ezechiam,in lerufa Romultis igncj i2.anno Romuli (qui ^"^^^'"^''"nominisfui in Italiacondiditciuitatem)regnarec?piflc, vt noftrx hiftoria: apparcanr antiquiorcs qua Gcntiles. 4« Bafilius.Temporum oblcruatio non mediocre aftcrt leftoricommodum.Pcream.ndignofciturantequantu tcmporispoftquantum tcmporisprxdida euenerint . Et quia cum abundaflet morb.fupcrabundauit Dci pro- uidcntia.Nonnulli tn non afcripfcrunt fuis prophetijs te- pora.Ali; autbarbarorumregnaobfignarunt, tanquam c6pertiora,quod eo tempore rerum potirent^vt Aggeus, Zacharias,Abdias,Naum,Abacub,Ionas,&Matachias. b ^uctiie c^lij&c. Supra quis propheta,cuius filius.quidp tra ludam & Icrufalem,& quo tcmpor^j viderittin titulo p demonftratum eft. Nunccoelum & terram ad audiendii prouocat. Inuocauit.n.diisperMoyrencoelum& terra: cum populo Ifracl daret legem fuam. -Ancnde caelum (S h- quar,audiat terra verba oris mi.Poft praeuaricationem popil ii cofdem vocat in teftimoniu.vt omnia clementa cogno fcant iuftcDeum in vltioncmmadatorum fuorumad iracu ndiam concitatum. Vol uit aiit pluralitcr c?los dici, & fingulariter intelligi , ficut fingulas ciuitates Thebas vel Athenas dicimus vel vocamus. Audite coeli &c. Sa- maim Hebreum.coelos pluraliter fignificat.ficutomnia qux in fyllaba, im, finiuntur mafculina funt & pluralia, vt Cherubim,& Seraphim quac in,Oth:foeminina plura liajVtSabaoth.Auditcc^lij&c.Qaaeexcelfafuntmaiore habentinteiligentiam,quaEhumiUoraterrena,vii (^«' ha betaures anteriora aud^at. Qui ergo celeftis eft audiat allego ria, qui tcrrcnuscrt hyftoriam . Quidam c?lum & terra quafi animantia ad audiendum prouocaii putant. iuxta
««Fottitudinisdomini. b TPcrfcftionisdomini. cTTcnentij ve1tobu:l- d ^imperijHomini.
in dieb.Ozi'?,Ioarhan Achaz&Ezechixregu i
TMyltice. 1 Attentos facit. b tCcelates c THiftoiic--. d TTerieni. iMcto noMiicos^cf.tinens pro contcnto, tocli i cotlcftes.tertahabitatores tctrT, ^
luda. Auditec?%&aurib. percipeterra,C[m 5
Deui.3i.>.
Lnc. tji. Plai.10/.
NICOLAVS DE L Y R A.
j{ uitasmetropolisintelligiturrex&facerdos fummus, alijquefacer ' dotcs notabiles & c^teri ibidem habitantes. Ver ludam verb reli-
auuspopulus de regno lud^-.quod dicitur regnum duarum tribuum.
Quartum autem efi huius propheti^ tempus,cum dicitur :
1 In diebus Ozix , &c. Tempore enim hums regis c^pit pro- fheti^i^are : licet autem tempore CMunajfe fili^ ET^echiit Oropheta- uerit , tamen de tempore eius non facit mcntionem : ntm qnia ille peffimus fuit incultu idolorum , & in occifione & perfecutione in- nocentum,vt habetur .\.l{egum z l.Tum (juia rb eo occifus fuit,eo fcccata ipfius & po^uli arguebat , & ad colorandum fuam malitH fecit eumadduci coramfe vthabetur in quodam libro Hebraico , qui vocatur Uthamoth & dixt ei. Dommus dixit Moyft. Non vi- dcbit me homo & viuet. /^ jto. ? 5. rf. & tu dixiiii-Vidi diim iedentcm fuper foliu cxcclfum,^» habeturinfrd 6.Moyff;sdi xit Dc<.4. ,Non cft alia natio tam grandis q habeat Deos appropinquates fibi:ficut dtis Dcus nofter adcft omnib. ob'.ecrationib.noftris & tu dixifti.Inuocatceum dii pro pt eft. '«/>■'•'. 5 5 .h.pti hoc injinuans ^ parum fit nobis propmqms
Cau(a mor- ^ ftc condemnauit eum ad mortem : & tunc prophetainuocauit m Ifai», clomiium,qui aperuit cedrum in loco iUo exijlentcm,& intrafe oc cultauitprophetam:fed Manaffesboc miraculonon fuitrctratlustt tnalitiafua,frd vnacum arborefecit eurtt ficari ferra.
2 A\lditCC^\i.Hicconfequenterponiturnarratio.Circaquodfcie Intenti If - '^'*^fS' '"*« "^ '"^ huius prophetia efl narrare Chrifli myflerium , vt ije. didTi eflfuprL Qjuod quidcm myfieriufuit ad deieBionem fuperbo-
vu & exaltationtm himiliu,ftcHt dicitur in catico B. Viyginis Luc i.e. Dcpofuit potcntes de fede,& exaltauit humiles. Tro- fter quod S.Symeon L uc.z.cdixit . Ecec pofitus cft hic in rui- nam,& in refurredioncm multoru in Ifracl . Et ideo ifa- ias denmtiando (^ firibotdo tbrJli myiitriu fimul denunciat & Jcribit deieSiionempeccatoru fuperbientiu & fe exioUcntium , &
illud Qjdrefplcitterram&faciteiimtremerc.Qwmhoc^Otc D ftatisDw-i fit.necterrcnxintdligntia:.
4« Chryfoftomus.Cum pra:mifcris6Ifaia . Virio quam Ho.^.Jepji ■p7<i»V,ert'.&expe<n:arcmus vifioncm dimittensrationa- les homines,cum irrationalibusdirputas?Ita,inquit,qrTi
irrationaiibus irrationabi liorcs fafti funt,deindcMo fes volensillos inducerc in tc ram promiflionis.praBdi xitcosexpellcndoscx lUa, fi non feruaffcnt lcgem la- tamaDeo, & teftatus eft
ccclum & terram.
.54 Procop Perterretauditores,tanquameaqua5fenfuca rent,Dei voccs audiant,quasqui rationc prsditi funt rc puleruntforfan non auditores fide dignos, fed corii qiio rum erat populu accufaturus,poftulans quaj in c?lo & in ^ tcrra funt,virtutcs ftatim appellat,gentcs obfcure fignifi cando.qujcin illorum locu vocat? : eorum peruicaciam condemnabut . Vel certc,cfi corumqui tuncaudicrant nullusfuperftes eflct futurus, diuinas virtutcs fcmpiter- nafqj mudi partcs in teftimoniii vocat. Vel certe qm pau cisexccptisoesreb. terrcnis addifti erant.fic vtrofq.-ap- pellauit.Preterca qin creatur^fcruicrut potius quacrea^ tori, malitiam cccli & manufafta i^ola adorantes , eorii .^^ circa h?c impictatcm mira prudcntiapcr inuocationem ">«««••• fubiunxit. idcoprophctaquedam ficalloquit ,^»<r^c£^ contende iuditioaduerfus montes, montCS appcUans impicta- tcm quc in montib.patrar. Ad h?c memorie aculcum ip fipr^buit.Ccelumcnim&terraperpetuo, fifpedentur, bencficiorum acceptorum obliuioncm excutiunt. j^j,,^^ f^^ it Clemens. Alexander yiudt calum & uuf ulta terra. Au- ditum appellat inteUigetiam & c?lum animam eiusqui cftprgdituscognitione, quic?U & rerum diuinarum fufcepitcontemplationem .
* Rupertus Auditcc^li.Qjafi dicat,Magnioratoris& Lib.i. e«Bi cocionatoriscoqucftioifta cft,cuius oratio verbii Deus mentinlfa eft,cuiusc6cio tota in ceUs angelorit, & in terra hominu ^^Pii- ccclefia cft.Idci rco audite c?Ii, & aurib- pcrcipc tcrra , vt cQ audieritis,qddfislocutus,quiddfis ?queftusfit,fitis ad vindiaao vos c?U,defup ferrei,fis tu o tcrra fubtcr ^nea. ^
Dmittus
ereHionemhumiliu & iuJlorum.Et fecundum hoc procefus libri hu iusin duaspartes diuiditur:quia primo cum Chrifli myflerio defcri Diuifio bitur peccatorum dei e8io,feiudQ iufiorum erediio ,fecunda incipit 40.c.Confolamini,&C.7V/main duas:quia primocumpertine tib.ad Chrijiimylierium defcribitur punitio peccatorum quantum ad diuerfos populos fpecialitertfecundG^quantum ad omnes genera liter i^.cap.Trima in duas: quia prmo ponitur punitio quantu ai ludaos.fecundoqutntu ad populos extraneos.cap.lO.ibt.Vc Af- fur virga , &C. Vrima adhuc in dms, quiaprimb cum myfierio Chrifii dtjcribiturpunitio regni ludte ftue duaru tribuu. ^ec uio,ejus liberatio a pi'rfequutione duorU rcgu , vt pofl vinu monificatiuu ap ponaturoleu lenitiuu.Secundapars incipit 7.'«/-. Et faclumeft. Tvjmain duas,qaprim6poniturpropheti^denuciatio,feciidQ eiuf- dem corifirmatio.e.c. Trima adhuc in duas, quia primb defcribitur regni lud<epuniti0.feciidb,per aduentu ChriHi ecclefti£,prornotio c. feq. Sciendum tamen j hM diuifto non efl itapracifa^quin membra diuiftonis CQincidantfrequenter,ita ^ in vna parte dtdtunponttur etiam in alia. licet alijs verbis & atio modo : & idcm efl dicendu dealijs fubdiuiftonib.quxfientpro magnaparte.Vr^fcs aut capi- tulu m duas partes diuiditur ,qa primb oft. nditur populus puniendus pro peccatis in Deum,fecundb pro peccatis in prox:mum,tbi. Quo modo fadta Cft mcrctrix ciuitas.&C. Trima in tres,quta pri^ mb o^enditur populi ci4pa.fecudo,fubditur paenaibi . Tcrravc- ftra defcrta.teytio confuliturmcdcla,ibi. Auditc verbum do- miniprincipes Sodomorum. Circa pnmu declaratur pnmb peccati grauitas,fecundj incorrigibilitas^ibi. Superquo percutiam vos vltra.Circa pnmu dicitpropheta.AuditCC<Kli.i.Angeli qui funtciuescalefli.
3 Et auribus pcrcipc terra././jo>»i«M habitantes in ev.vtra- que enim naturam ./. ./ingelicam & humanam votuit habere in teflem. '
4 Quoniam dominus loquutus eft. Cuitis verbum attenth (Ji audiendum.Quiii autem dixttJubdttA.
* Filios "
M0\UL1TEI{.
my fticum arguuntur : & primo contra eorum pcccata coelurn & terra pro tcftimonio inuccantur , cum dici-
•j- clericos & religiofos , quorum mala hic fccudu fenfum i\xujiuditu<xli,m'^t fubduur in Deiperlbna.
f Filios
5'
Ifai
3L]9t
Cap. I.
^4
^ a Domrnus li>ifuT»tt,te/{.K6vob\s,{cd mihi.vt quod in fpiri
A fii audiui refcra vobisqiii ipkim audire no mcremini.
•5« B3iiihas.iij'i.'donii>i.siotMt » e/..Ncglcdmi tranfmittcrc
ncc vclleaudircfcrmonesdni, rtscllproriusplcnafor-
inidinis & cxpaucfccnda-
practcr Caefarem , non habcre fe rcgemqnodprteclcdto D - Barraba,crucifixerunt me . Hoc attoniti audite coeli , & ftupefada rcrra.rcuerendo indignaminj. lo.t.a.
Co9imuic bos,&c. vnde. l^on auhn in v.tuloftmul &afino! Dcut.ix.b,
b f//wie «»'"«/. q.d. Ej^o
cos adoptaui in fiiios, & ap
pcllaui prmiogenitos. & ip
finccficut brura animaiia
benefici^sfuntvidi, vtin
lelligercnt nutricium fuu.
«lefccetunt Ncccomparatcoscanifaga
me (vel c6 Qjjjnio animali , qui pro
auciniBe; p2j.yQ ^jj^ ^^^^ domino-
rum defcndit, icd ftolido lcnfui bouis,<Sc afinijquoru altcrtcrram vertit, altcr ho mincs lubuchit. Vndc & m incntaappellatur,qiiiaho- g mines iuuant. f.itos enutnu;. Abhocloconarrant quid h dominus loquutuscfladfi i lios Ilrael quos fcruoscom
aiNoB Tobiiqutindigniefiisiredmilii. fScilicct hoc b l^ludxiiquosfilios dignaniervocat, cfs<''> ^'''"'■(e^undumquorim ^ n natus ell cx Dco, Doo peccat. * Benchc isiiuili piruulos dfMif.iulu.
a dominus loquutus cliPilios enutiiui &exalta ^
b a1 F.Jtccj.u ...ea abijciendo, Sc prophctas contemncndo.
TQu' tintj eis feci. ^Credendo. b «qui de ludx's rredid*runt.
c uijipfiautemtfprcucruntme.Cognouitbos ?
alChj.ilum
j pofTcflorem fuum , &afinuspra:rcpedomini fui,l fracl autcm mc non cognou ir,& pdpulus
f alici.icet. b fCum dolotc pronuniiiodum c f Erf;o j^iciiia d.mnjtio miDatat zi-ioummtenuim,i)uianoluatcredcT; aducnt.im filii Dei nun
ficut Ebion qui confudit Euangelium & vctus teftamen ^'' **
tu m : Bt.at>ts qui lemin.it jupcr omne aquam vbi bos cakat & flf/B»r.idcft,in eloqui js diui- nis fc.licetlfandarum fcri- pturarum veteris, fcilicet & noui teftamcini,6c calcat
etrnt red.mptu-
mcus non intcllcxit. Yx'
d INon Hiij»
>.if.b.
icntipeccatncijpo
al^Voseipat diabolocDis.EtGciimiiii .ipc.
^lm nabi;i. q r^ vo'''^ ollendil tj(;'-'e . vciitun irai
pulograui iniquitate, (emioi ncqua hlijs fcc-
a f iuda.>.,,u. prius Hlii D..I beneficic.Sc filijs ini>]uit.nis luo vicio.
«Quia, f Ado'antrt .dcila,fil"'m Dfi non recipirmes
[A\
3 mumlcgccondidit,fcdin k lcratis.DercIiquerutdnm,- blafphemauerut nliosconucnit.diccns.f; * ' *
>i44M.
'.i.a. <uc.»t.b>
I
K
Uus mcus prioic^enitus //r-jf/.Aponoli.squoq; dicitur.Quia fifcccrint voluntatcmdfii.non dicaturicrui, fcdamjci. Primoccnitus aOt df lfracl,ne fupcrbiat : quia lunt 3c fc - cundi filijcx Gentib. & tamcnf.ni myderia lcripturaru non accipiunt hxrcditatc primogcniti.fcd fccundi. Non Cain muncra, fcd Abcl dno placucrunt . Ncc IfmacLicd Kaacccpit hxreditatcm. Nx Efau primogcnitus: lcd la- cob tKncdiclioncm arripuit .Rubcn quoq; poftpofito, bcncdidiofcministransfcrtur ad ludam.ludxi crgo iux ta vocationisordincm fucrunt primi , ^ caputvocati. Nosfccundi, &caudadicii : vcrfiliimusmcaput. &fi- Uj Dci appclIamur,vnde.Df<<« eis pntrjtati*» tiUos Dn Htn,
* BafiUus.Gcncrationis du? funt nohis fpccics.Vna.qua opcrib.conformamur Dco. Altcra incroitus ad hanc vi- tam,Vteft lIlud.H-c lihcr tti f^enrtationn cai: & ttrrx. Vtrain quc obijcit (Sccxprobrat.qdcx nihiloc6diti,ad imagine
, epift. infupcr Dci fadi fint . Hoc n.eft gcnitos ciTc & cxaltatos.
n. * Thcophylaiflus. Cur ludxi non vocabant patrc Dcfi, cum tcriptura dicat. Ipfc cfl patcr tuus, &, Deum qui tc gcnuit.dcrdiquifli Eifi hzc dicla fint dc illis,ncmo tamS inucntus cfl , qui m orationibus Dcum vocarct patrcm, vt nosvoCamuspoflbaptifma.
* Rupcrtus.Quiddominusconqucfluscfl^Filiosenutri C ui,3(C.Enutriui,inqua,in Abraham,Ifaac,<Sc lacob. bene-
diccdo&multiplicado.ExaltauiinMoylc, lofuc.iScDa- uid.<.duccdoillosmirabilitcrdctCrraAcgypti,duiidcdo illis tcrra dccorado illos rcgalibus vidorijs rcgia ciititatc Dauid & teplo.Paru cfl aut 9 fprcuerunt mc,9 dixcrunt prg-
^ NICOLAVS DE LYRA.
t Filios cnutriui./; popuUan lirailpafcenao manna in deferto & t^>ram UBe & melU fluentem ei conferendo.
2 Etexaltaui. f^egnum jlmorrhtnrim & Chananxorumeit tribuei.do, u patet in librit 'h{unerorum ex lofue,
3 Ipfi iUt,8iC.I dolis fcrutendo ad tjux deilmaueriit poH mottem Jofue vt pa itih Lbfis lud.^rg.C^ i .Vara.Quorum cgcitatearguit ronfequtnttr comparando rnf ad britta antmalia rudif[ima,dicens,
4 Cognouitbospoflcflbrcmfuum. Quiaferuiendotiin aratro rtcogn fi it pjbult fibt rxh bni bentficium.
5 Etafinusprifcpcdominifui.r»^«aiir//m/o'«/<rfowino ;» aeportandis on rihus ptopjbu 0, quod recipit in prafcpio juo.
6 Ifracl autcmmcnoncognouit.ftij/>j/fr«i«i<fo/)ro/ot & tantis bentficifs a mefibi impenfis,
M 0 \Ji"Tl T E 1{, + T Tilirstnutriui fclcricosgcncraliterfumptos. Ipfi nam quc prxcxfcris carholicis panc Sacrx Scriptutz & Eu- chariftixfacramcnto ftint nutriti.
2 tttxaltaui. AtcmporcConnantini Impcr.qui multfi honorauit ftatum clcricalem,& dorauit teporaiib bonis
3 ip[i auitm Ipreuerwt mt.Mandata mcatranfgrcdicndo manifcflc
4 Co;inouit bot poffeffortm fuum.& afinus . PcrbouciSc afinu intclligunt fiinpliccsChrifliani.PcrII"racl(qiiiyidcs T)c\\ intcrprctaf clcrici,& fpccialitcrthcologi I^rcqucntcr aut cotinc;it,qjChriflianifimpliccsd(:uoterccognofcutbcnc ficia i)ci,(3c dcrici.ac pbcdati.tSc clcuati a D-o.Mltingrati Proptcr quod Augu. cuiulcijiiVct vitam PauU fimplicis
4 aquamoccidentisliterx.vt
5 fru^ij mcfatfpiritus viui- ficantis.Bos.ad Ifraclrefer-
6 tur.quilcgisportauitiugii
7 quafi animal mundum. Afinusjfignificat Gontilem
8 populumpcccatorumone-
9 rc grauatum , cui dicitur : to yeniteadme,qui labtratis & II oneratirflis.
t * Origcnes.Vcneruntpa ^H^-^lt.in I2. ltores,&inucncruntM.iria 'ucam. 1 3 & lofcph , & pnerii Icfum, E
iacentcm in prxl'cpio:illud irritauerCc. erat,dc quo prophcta vaticinatus cft,C >i;»/o:.;r />o. &c. Vbi fupra. ■}« Rupertus.Dicat aliquis filiorum ciufmodi,Qijid mi- rum filpreuimus>Noncognouimiis.Vcn flinimiumoc cultus.Adhxc,'>)j{ o«/r bus,&c.
d >*/«"'j.Gcntilisvelconiierfuslarciuus, anteimmun-
dus.peccatisoncratu.s, qui incarnationcmChrinicrcdi-
dit, qui natus flatim rcclinatus cft in prxlcpio , vt carnis
fuz frxno rcficcrct vniucrfos .
c ifratl. Scribx <5c Pharilxi clauem fcientix & Icgis ha-
bcntes.Vnde Ifracl.Dcum vidcnfes,appelKiti fiint. lo.fi.%.
f ^oifojfw./t/rwif.Cuius.fdicmvidit Abraha&Ixtatus'^'"*^*
cfl.cuius aductii chorusproph cxpe<flado vaticinatus cft.
g ^.«o>«/;,^c.Inhoctitulopcrfonam,caufam,tem-
pufq; commcmorar.Sccundo.attcntos fccit .Tcrtio.nar-
rat quid locutus dt'is . Quart6,quafi cxccfllbus Gentc in-
crcpat pcccatriccm./^^: Uentt,&c. Aeternum minatur in-
teritum:quia rclpuunt filium qui falutem attulir.
♦ Bafiiius. Accrrima c fl hxcobiurgatio.quod tota ges
nuncupctur pcccatrix,quafi ne vnusquidcm in totagcii
tc bonusfii. Populusanfupcrplenuspcccatis,quafinul-_ , • v*
lum nongcnus iniquitatisabillocxerccatur. pS'//**
h /"iiiuttate.vndclitjuitatjedttfuptrtatentumplumbi.vn-
dc ilibi.iiuafi 0'iusgraue ^rauat^funt fuprr mr.
i A(f'/Miw,Alij,pcftimorum,vtnonfcminisfitvicium,
fcd malicix corum qui voluntatc propria Dcum dcreli
qucrunt.Non.n.boni & mali diucrfa putandaeft natura.
k BUfpljemauerunt.DiQcniCS. Oamonium habis. Et. Samjritc- Fo.g.f,
nut et iii£.t.}>(onbabemut regem nifi Cttfarem. Et. \onnc hic cfl F
fiUutfabrii ^ «^ba'ie.
7 Et pop.meus i.populus Ifrael qui a Deo recepit hg- ipecia'.e.i
8 Non i ntcllcxit . v/m btneficia &pr,tccpta intrafe legendo, & rec lendOyidco liibditur,
p Vx genti pcccatrici. l. peccato affuet* ficut dicitur aittjuis artifex ex arte lam actjuijita per operis extrcitium.
10 Populograuiiniquitate. Quiapeccatum quod perpctniten tlam nO'i liUuitur ,viox lno pondtrt ad aliud trabit,
11 .Scmini nequa filijs fccleratis.i^«w/>fr taUa hnminrs ejfi~ ciunturf.mtiidiab(iii^eiusfilif,ficutp'.rcontrariabon.7opt>acffi ciunturfitf Dtt.Etttla prccaia magis explicatinfpeciaU, dicens.
1 4 Dcrcliqucrunt dominum.£;My cuttum dibitu ne^Uieft.
13 Blafphcmauciut,(Scc.£;«jto';/r<f/;rf«)'<j';t'rfr.f;rfc(;«>-/i;c
janiius ipacl ipjc Dcus,q cftjandusfand i.u.Et dicebatnr Jan^ius
IfractfprciaU modoieb f illum pQpulum tlrgi^rat od fun m ciiUum .
dixit. Surgiintindofli & rapiiintcoclum,nosautcmc(j litcrisnollrismcrgimurin infcrnum.
9 /^rf G'«/i;>«(flt..«/.f inucrcaindxiproptcrquod inuc- rccudamcrctrixpcccatrix vocatur :& ficcfl dcapollaiis rdigionis & dcalijscxponcntib.lciniicrcciindcpcccatis.
10 i'</'</oj(rj/<;;«(/«'/a/r.Cuiufmodifuntmaliprxlati,& maliicIigiofi,qniaquato (latusaitior.tatocaliisgrauior.
1 1 w w/.;//f<;^M./,i.pcccanfib.cx ccrtamalicia,g; niagiscO- tingit hominib. literatis : & fic non pcccant cx ignoratia. t Hliis ff/'/<w/;j.i.(cdcribusafl!iictis,q5 frcqiicntcr cotia- git ma'isclcricis,c6quod nontimcntiudiciuiu mortis. 1 1 Ucrcttquirum doniinutn.Pcr pcccatumomiflionis.
1 ? Bt.tjpct>iautrunf.i. Dcum fandifitatcm populum Chii ftianum pcr pcccata commifiioius.
Tom.4. A 4
»5
Glof ord. & NicGlai de Ly ra
16
Mat.i» g. Pfal.ir.g.
a ^halienatiJiint.Qai diccbantur pars & filij Dci. Dici- A tur de eis,Fi!if atieni mentiti funt mhi. vndcXemo mitiens uia- numji<amaddratrum,&c.vadc Apoflolus. Adpmrafc exteti- densjpofieriorum oblitus.
■je Procopius. IRx calamitatcs non poflunt nifi ad ca ta tumrcfcrritempora, qux falutarem Chrifli necem fc
firmitas.& ficut fi caput dolet.oia mcmbra funt debilia. ^) Ita fi piincipes & dodorcs iuftiriam ferualTcnt , populus vtcunq; medicinahabuilfet . Sedquiaoesinfirmati funt ablatacflniedicinaannnarum,vnde. .yi plmtapedis,&c. •5« Procopius.Quidam(omnec3put languidum)vnum . ^ ^u « r r. j r /ic quemque fisjiUatim homfc
jirSanftorum Chrmujn.Cqm Deum videnteslanftihcat. i- • ii-^ j
bfN-inomitiensmin;imfiiam»Jaratrum. UCm mteulgUnt,qUOmOdO
tlS.
t vltraaddit quoludxigrauius pcccare potuerut,quamcumdixe-. runt, Tolle, toUe.crucifigc eum,&c.
b '^uper cf40 percutia vns,&r., QA. Fruftra percuffi vos: difciplinam no rccepiftis : quare& zelus mcus rece-
Tral.7i.a.
tintcgrutn
Hierony.
cutafunt,quibusgcntetra- a fandiim irrael,abalienati runcrecrorfuni.Su i
diCOnrigit. NeqUe.n.in ali- b fAlus.mquo. aTWultplicantes b^Priuaricatiojii. 2
per quopercutiavosfvItra,addentesprxua- 5
a f Mciaphori. bnrrincipes doftores. cl^Confuetudinejpeccandi
flmpietAte.
c ricationem?OiTinccaputlanguidu,6«:omne 4
aTS.ipientia-.quiaperattcftjm mcordc ,5cfipientia. in qaia intelliguni:& fua ^ Scaliotum peccitapljnJiitit b TA minimis vfqur ad fumiiios ^
cormcerens. Aplantapcdisvfqueadverti-
aHFopulo vU capitcvelcoipoic. b«rMentis:quiamedicumocciderunt. . q .-.--- -- ccMalicix. . d tlnui-^ix. " , ,
det ate.Tale eft ilhxd.Hpefl d cem.,non eft in eo t fanitas . Vulnus,& liuor, t uenit, cui nuUum remcdiu
firmamei tum in vUga eorum. , ^supabia ludxorum. b f Lxx.non eft malagma imponere neque oleum ne 9 cft m qua implctUr lllud . ^
SiEpepercutitDeus,vtCOr- queaiUgatutas.j^ c tF»fci)5orationum^ lo Omnes dccUnaueyunt fimul inu- '^^^^
rigat.Hisautemquiincor- & plaga t tumens j non eft circuml i^ata, ir tiles faSiifunt.V vXwwshzcw- *
rigibilesfunt,dicit. Super
quo percutiamfC^d.Non inucnio medicinam quam ad hibeam vobis:omniamembra vulneribus plcna funt.ad B hibui fiBpius curationem. raodo nuliam partem corpo
& illud.Sumitcinitium ab 0'"nni congrcgatione Ifrael pcrcapitaiplbrum,tanqua nuUos ,qui minas iftas effa gere poffit reperiatur. d yulnns,&Uuor,&c.(XAm Autvulneribus hiantcor- pora, autverberibusliuer: aut plagis tumet^quod pro prie exrremx captiuitati c6
niora.
Ezechiel
risreperio.quccnofitiampercuflra.&plagisplena VeU nuUasinuenioplagas quibus confringam duriciam ve- flram. E6 n.crcfcitduricia,quomaioraadhibeoflagclla. Quod autem iam non fit locus medicinje apius otten- ditfic.
^< Bafilius.Hxc vox hominis cft non habcntisin prom ptuquidftatuat, acdefperantiscorrcdlionem, quemad- modum in Ezechiele , :^i'«r metis eceditate, non t.bi irafcar amplius. Porro afflidionum quaedam contingere credun tur fortuit6,nonnull:Epropterpeccata,qua;damadmo- rum corredionem,alicB pro exterrendis & c terra dclen- dis his, quorum fpescorrcdionisdeplorata eft. 4< Rupertus.Ac li dicat,non peccaftis pcr in firmitate m non erraftis per ignorantiam . Si ita cfter.fcire vndc vos percutere dcberem , nuncautemvnde vospcicutiam vl- tra,addentes pisuancationem,addcntes,inquam,pccca • to,defenfionem peccati? Iniuflida ^ Omnecaput lunguidum . Sicutlxtitia animi aliqii dolores prfeci pQ qd corporis mitigat, etfi accedat iangor mentis duplicaf in- opcratur. , firmitas:
Vbiru.c.4.
12 lo, liuorvirgis, plagagla-£ dio, plerunquc baculo . Sciendum haec praedidla elTe de domini aduentu & vltima captiuitate Romanorum.f. quando iam nuUam curationem reccperunt,quia veru, & pium medicum ad Ic miffiam occiderunt. 4< Procopius.VulnuseftcontinuitatisincorporefoIu tio,cum partequadam modica connexio fcinditur: quo poffuntecclefiae fignificari diffidia . Liuor autemplag» veftigium fubcrucntum,cum teli quidcm impctucontu diturcorpus,fed coitpartealiqua,vndcfubdola & falla- cia corda innuntur.Plaga denique tumens fcu phlegmo ne , tumor ingens , cum indcbiliorem partem decombit humor,& affeftam caloreprjeter naturam accendit, vn- deelatioaniminotatur Vbifdpri.
•it Rupertus.Malum cft vulnus,pcius Iiuor,peflimum plaga tumens.Malum eft peccato laltem ad horam vul- nerari,peius malo huius liuelcere peffimum cum tumo re fuperbiaE,culpam defcndere. Talis veftra infaniacft . Non eft circuligata,&c.Voluicircumligare,&ad poeni- tentia aftringcrc,& noluiftis euangeli) ligamenta fufcipe re.Effudi de latere meofanguinem,medicamentum falu tis JErernae,& noIuiftisaccedcre.Dedi olcum,i.Spirituf- landi gratiam crcdentibus , ita vt loquercntur omnibus linguis idiotae,& noluiftis audirc. ^ ^ec
NICOLAVS DE LYRA. ^ I Abalienati funt retrorfum.^ Deo recedentesy & honore fibi debitum dtjs alients tribuentes.
■i Super quo pcrcutiam.Hic confequenter tangitur peccato- rum mcomgtbiiitas, cumdicitur. Superquopercutiam vos \hrz.,quafidicat,fruHra,quia nonfequereturcorreciio vejira, idco fubditH'^ '
3 Addentes prjeuaricationem . q.d. ex percuffwnibus meis non efiis emendati.fea mugis & magis pdorati , ftcut Phatao rex K^egypti. <^od ojienditur confequeater in diuerjis populi Hatibus (um diatur.
4 Omne caput,&c Et per caput intelU^itur rex & principes quifint capitapopulorumy& dicit.
5 Languidum.Qaia Unguor eH infirmitas incurabilisy& per hoc oliendiiur eorum vita mala incomgibilis.
6 Et omne cor moerens.Pe/ cor intelUguntur do&ores & fa
cerdotes.-quia ftcut ex corde procedit fcnfus & motus ad alias par- tes corporis , fic per doBorts & jacerdotes dcbvntaiij acciptrefen- fum bon£ cognttionis, & ntotumfanfl^operationis , accipiendo ab eis do3rinam& exemplum vinutis, Sed contrariodiciturhic, Omnccor mocrcns. 'Hon marore contritionis depeccatistfei nto:rorc qui eji defeSius d^Hrinte & virtiitis.
7 A planta pcdis , &c. Ver hoc intelligitur reliquus populus procedendo a minoribus vfquead maicres.
8 Non eft in co fanitas./^»-<jfi<« & viriutis. Et per hoc intelli gitur^ ibi fti contrarium .j.tnfirmitas citip£ ad moriem geljennje deducentis.Et hancinfirmitasem fpecificat,dtcens.
9 VulnuSjScci.peccatumpatetis.
I o Et VmOX. i.'nuidia latens.
II Eip\3igAmmens.i.peccatumfuperbiainfians.
1 2 Non cft circumligata. £.?^(jf «r<i legis diuinx apeccato retra hentis.
^ Nec
M 0 B^^ L I T E !{,
+ 1 ^halienatifuntretrorfum.Kf^O^SiiXXthgxonis. 2 Super qur,,&i. Hic confequcntcr defcribitur incorrigi biIitaspra:didorum cumdjcitur. suptrquoptrcuttam voit yltra aawi tts pyanartcati.Q.d.HoccGet fruftra quianonfe quitur ex hoc cmendatio poenitcntiaE, fcd magis peiora • tio culpaE.Percuffaefl.n.ccclcIiainfchifmatc Gr£ecix,& in amiflione terra: fan6lJE.& noncftlequutahumiliatio poenitcntia;,fcd augmentatio poropas. 4 Ortme caput .'a?;^«id«>».i.pra;lau langucntes ambitione ; quianihilcisffficit.
6 Etomn< cormonrens. Pcrquod fignificantur dodores Thcologi a quibus ficutcx corde,debet lenfus bonje co gnaionispcreorumdodtrinam proccdere , fed docent
modovana& curiofapromaioriparce. 7 ^4 plauta pedis vlque ad vertictrn .1. a minoribus vfq; ad maiores.
8 2Vu«f/?/Meo.i.incorporcecclefix. t 5"««i/<Ji.Difpofitionisdebit?.Perhocautemg'dicitur omnecaput & omnecor,non includunturboni vtdice tur infra:fed eft hyperbola,' ad defignandum multitudi- nem malelehabentium,vnde fubditur. 5? ;^j<^B/<i.f difcordix,co qu6d diuidit mentcs ficut vul- tus corporis carnes.
10 £f./»«o»-.InuidiJE.
1 1 Etplaga fHweKr,fuperbiae.H?c.n.peccataregnantin clc ricis praediflo modo lumptis.
12 ^pn eji circumiigata . Dei timorc a peccato rctra- hente.
t Kec
i
i;
Ifaia: Cap.I.
18
'f.< i.a.
Uv/o.a.
^ nect curata medicamine, neque fota olco.
j ^ldco. b ^Frit
jj Terra veftra dcferta, ciuitates veflra^ fiiccenf^
f Ban/loniorum vel Roinanorum. a f '•amatit^ini »el RoinTi.
funtigni . Regione veftram cora vobis alieni
fReueca.
deuorat,& dcfolabitficut in vaftitate hoftili,
a 1 Ab honiinibii-.ve ■> Ppj b TleruUlem, wl lempltim.
f. EtderclinqueturfiliaSiovtvmbraculiiin vi-
a < Vioca iidemi tJ de qiu:Viacain de AcgypiotiamiuliUi. b 'Q^od ablatoftuAucaftodes vacuum teliquerunt. ^CoIlcilis tiugibus.
nea, & ficut tuguriil in cucumerario , & ficut
a 1Chiiltu>,dc quo: Doininus viitutum iplc di tcx gloriz. «■Crgo.
d ciuitast qua: vaftatur.t Nifi ddmin* cxercituu
16. i.
^ a Vft cuTi .ntedictt.vnd^-.Curtuiinms Babylontm & non efl c «- A rjM.vrbcm.f.confuGonis,& viciorum.Lcgimusquoquc defccndentcma krufalcm in krichoalatronibusvulne ratum: a Samaritano curatum, & poft aufteritatem vini jofuram oki molliciem .Etnotandum, g^exquodkit: In quo percutiam vos , &c. huaifque nSeftcurata me- dicamine ncque fota olco, translarionem feruauir: & irrcmediabilem ludeorum captiuirateni cxpreflit.
b Ttrra veflra aejtrta , c^f •
HJCcfubBabyloniispartim
complera funt incenlls cuxi
tatibuilcrulakm fubuerla,
rcgionem lud^rum Sama
ritanis incokntibus, Lconi
busetiam terram vauanii-
bus,fcd omnino iiib Roma
nis . Omnipotcns Deus k-
rufakm.dc iemplum,& po
pulum deferuit , cuiusipfc
cuftos fuit, cu affcrret fru-
dius boni opcris. vndc: \//i JB ''jminits iuliodurtt cmtitem fruflra vit^i.&c. ■Mlog- * luftir.MS. Terram veiiram alirni deuorant. LetCC Cautum n^uer. crat .ncquis I-.idaeorum prdcs inferrct in vrbes ludiac Kado^rro» P®^ cruccra domini^joft vaftatas vrbcs Iud«x,& G quis iJ«o». jntroiftct.pkdcbaiurcapitc.
•J* Tcrtullianus.Populus ifraeirccundumfua mcrira,
in fanftatti ciuitatcm mgredi prohibebatur , fccunduni
vcrba prophetarum. Vcftram rcgionem m confpcOu vc
ftro alieni comcdcnt. h.t fsp. 1«. 4« Eufcbius.Lcgibus impcrarorum,p6ft vaftitatcm in-
PucOam ab Adriano ludxa ludxis inacccffa. Allcg. Quj dc fanitare priitma corrucrunt, & contra- rijspotcftatib.traditi funtomnia bonacorum indcfer- tumvcniunt,& priorisiuftitixDcusnorcCordabitur, & ignc diabolioia fucccndcntur & fiuntpabulumbcftia- r um.dc quib.dicitur : >Vr tradta lnftifs animas conjitentn tibi. c z>mii«<j«fn.>.VndcSurgitccamu$hincEtaUbi: ;f/'«- ijtiitwr vobts dorrtui vciUa dcjcrta . Et alibj : i^r/'^M dvmum meamf&c.
^ Procopius. Eftucr6dcrcli£lionisabfolutc fic^num , dcfertum vine^ tentonum . Quamdiucnim frudusha- bct vinca , acuftcdchabitaturkntorium, ijfquc collc- fiisdefcrtumrelinquitur. "iic gcns vniucrlac^in fru- (Xus cdcbat.diuinum conftabat tcmplum.indcquc velu- ti dc Ipccula , illius nominc cxcubias agcbat Dcus , qui b 7.JebcIIo ait, 'xofro ttmufusi^>,eus m f»>c»«'Mtaquc anyclicis virtuti uAap.ii. bysianquam vailo cingcbaiur. Natrat lolcphus antc *-" ceptam
^ NICOL AVS DE LYRA:
I Ncc curata mcdica./.vr r6o & ixtmplojaccrdotkm & do-
fiorHm.
2. Ncquc fota o\co.'. operibus mif ricordix,qujt impetrant re
mijfionrm cuipx .han.^.e.Veccata tua tUimofyms.redirnf.
3 TcmvcilTXHicconfeqiientir fubditnrdebtta peena. Circa quod lciendum,f ftikt dicit Kah. sal.ljaiai dixilifladabi/s tribu ous tepore E\tii)ne dectm tribubus iam anti captiuatis,^ dtterra fuatransUtisin .Afiyrios,vt hibttur.^.t{eg.iS. Et iaeo prppheia frimb rtducit ad memoriam iliam deflrucitonem.feiundb cnmmina turre^no ludxfimUeta^bi^tt dcrehnqueiur . Cncaprimumdici- |iir:Tcrra vcttn.idefl terra decem tribuum quxdicitur hic pcrti nert ^dregnum ludx,quiafibi dtbebatur de iure eo quod fuit ae rr. gno Uauii & Salomonis,jtd timport l{pboam rtbeliauit, vt habe- tur.^.Hsg.\*'
4 Dcferta..'</e^ dtrtUBa ab habitMorib.fuit in Jffyrios tranf- lalis. vl ditium est.
ceptamvrbem auditascfTefaccrdotibusangclorumvo- D ces,qu^ ab ea difcedcndum monerent. I09.14.J.
c tilia Stoa,(i^ . . Affcdiu piiffimi patrisEt-, Omnes enim nc |-"^- ' Jg« turafiltf D ifmttsXcd noftro vitio alieni cfticimur. Vnde ^*'*'** •*• Babylon Ixpc filia nuncupatur.
Hieor. PcrSion(qux cft fpcculatio & pomorum paradifus,dicitur & vinea)
f Bonorum opetum. b TracDitentix, vt lachiyinis compiinftionis coium du.iiia moKiretut.
a • r I b
anima accipitur quae in contemplatione debet c6- fiftere, & frudus accepta- bilesafferrecui fi mens.i. •-«V prxfitjhabetDcum cu- ftodcm mentis . Si autem vitia & peccatatanquam
8 beftiolx,virtutunigernii-
9 na depafta fucrint, illico ' Dcum cuftodeni amittir.
ymta dumini Sahaoth dom^ // rfi.y.l».
10 racl «//.Poftquam ergo va Pfal.7^. b.
1 1 ftauitcam apcr de lilua,& 1 R»'"- '> vindemiaucrut tranfeun ' '"^pwft»"*
12
tcs viam derelifta eft a do- Ro,^a!y,f.
raL7J.b.
chir.t.
JutiCo.
mino. Aa.ig.
d Ty//? dominus . Hoc cx pcrfona prophctx,& fidclium E cxcadem plchc. T^iift dominus . H:coftendunrqua:contra ludam & Icrufaledifta funt.adcaptiuitatem Ron-;ano- rum cfkrefcrenda.quando in apoftolis reliquiae ludaco rum falux fadlc funt, & in vna diccrediderunt tria miU lin,'& in toto orbc Euangelium fcminatum eft . Domi- nus Sabaoth:quod.Lxx.pro locoru qualitatc, vel domi- num virfutum , vel dominum omnipotcnrcm transfc j^^^y^ ^g j runt. Chriftuscnim quidicit. o<3tijf//wj*/'/t)r>/WKpo/ei<aj m calo ^ in t rra, ficu t Dcus Dci , & dominus domini, fic omnipotcns,filius omnipotcnriscft. •J< Procop. Fortaflis vcro illud cft , quojl fe Abrahamo
6 fcminiciusdarurumpollicituscft. Tanquam enim dc vnodixitChrifto vidcliccr, qui ncSodomis& Go- morrhxGmiliaparcrentur prohibuit.Scmenautem ct Apoftolorum chorus intclligenduscft.non quidcm tan quam impiorum.kd prophctarum potius,qui vniuerfc gcntis (alurcdeplorara , a Dcoconfolationcm adcpti.ab cokmincquod dckin luccm proditurum crat,illumi- natifunt. .^
•>« Ruper.Non dicatis,irah^grandisnimis,multitu ' "Pf"» do malorum noftris mcritis maior,nam nifi dominus rc liquifTct nobisfemen ,nifipra:dcftinaflct ,vtreliquix*cx nobisfalu^ficrcnt, non gladij Romanorum intcrficere- mur,non captiui in oes gctcs duccrcmur, fed ficut fuper Sodomam & Gomorrha pluit fulphur,ita iuftiflimc (u per nosin vindicia fui ianguinispluilfctfulphur & ignis.
^ .Audite p
7 Et defolabirur ficutin vafti. hoftili. idefl hcftcs remane- bunt tn ea : (^ ttafaSium eft : quiafiltj Ifrael in.Affyrios translati nunquam poftearedierunt ad terram illam : vnde titera Hcbraica ftchabet: Etdefolabitur ficut in vcrfionccxtrancorum, quatllaterra futt ftmpliiiter verjaadextraneos . qumon erant de Cente ifrael.
8 Et dcrclinquc. Hic prophetd conftmilem panam quantnm adaliijutd lomniinjiwr ngno duarum tribuum,dicens: Et dercli* quctur filia Si. ideft lerufalem , metropolis in rcpw ludxdvri- linquntur a fuis hjbttatoribus transferendis i/i Uabylonem fcr h(a- buihudonojor regem ,& per confequens atix ttuttatcs eiiifdtm re- gni.
9 Vt vmbr.iculum in vinca. dtrtlinquitur a cufiode ipfius vii.dimij collecia:riiiia 'wn lubitat ibi vtira.
10 Etficuttugurium in cucumcr. Cucumenbus tolUBis de relinc^H luta cnfludc. tfl auiem cucumerarium locus vbi crefcunt cucumeres.
5 Ciuitatcsvcftrcfucccnf?igni.^6.^]^/^rrfrr2//rjt/rfp n Sicutciuitasqu^vaftatur. Ciuibus inde capttuatis . Sed itruentious.ti dicuniur hic ctuitutes tUius terrf prrtinere ad rcgnu quia ijia capitui:as reaucia fttit in terram ludx per Cyttm tegtm Judx rationedicia. Eteodemmodotmelligiinr quod fubdttur. qui dedit populo ludt lueniiam redtundi in tetram Juam . idto
6 V<C%iOTicmvc^r3im,ii.C.f.SamarttaniquitrantGcntdts, fnbdiiuy. , i//Mt udMit ptr regtm A}jyriorum,vt habetur 4.^/^.17. u NifidominuscxcrcitUum,»c/f/i angelorum.
7 Et . * RcliquifTct
M 0 F^ A L I T E R.
J I T^eccurata mtdicamim. i.zmorc Dci ad Iionu attrahctc. i 7^f^«c/bwo/co. Mifericordi? veniam impctrantc. 3 Tirraveftra defcrta. ideft animarumcura negkda.
5 Ciuii.ts vtftrefuc.!gni.(c'\\icci luxuri5,auaritif,& fupcr b'^propterd;fc^um cuftodi^.
6 i\e^n,ntm vtlliam loram vo.aL.cui dtuorant, Idcft dcmoncs
aDco
a Dco alienati (ubditos vcftros fibi incorporant.
8 Et derclinquetur fiLia Sion . ideft CCClcfia.
9 yt vmbr,t.in vinea. qu^ derclinquuntur a cuftodibus fruiJibus colIcdis,fic rCftorcs ccckfiarum colkftis pccu nijs parum aut nihil curant de animabus.
1 1 hiifi .lorninns exercituum . idcft aliquos bonos in quoU- bctccdefic ftatu quorum mcntis alij fupportantur.
19
Glof ord, & Nicolai de Ly ra
20
i ReUquis Ifrael (aluse fient. c iiMoiiui in pcccstis liniilitct. irterptctatur.G imotrj afpsfa
^ a ^!4dite verhum.S3\uztis rcliquijs per apoftolos.ad Scri
A bas& Phariraeos&populumdamamcm.Crucifigecru
cifis;e.rermoccnuertirur.>//«c//«e vcrhum. Hocad ludjEos
illius tcporis,fpecialitcr pertinet ad Scribas & Pharitasos
'Lvt.xj.c & ad populum dsimiLnmw.Crucifige cruafige e«»/.Sicur.n.
Sodomitae publice pecca-
bantcogitantes confilium
pcflimumcotravirum iu-
f ruperftitej ftumLothi&fineverccun
Geij.°i9.b. ^'^ dixerunt : Educ vims qui
ittgreH'1 lur/tadtP ,vf abutamur a
m . Si ifti contraChriftum
inuerecundedixerunt: ^e-
nite co'^ucn,HS cvnlra n^ji m co
}[itattoms.Et rms e(i mortis &
huiufmodi.Vndcin fcque
Icre.18. c tibus: Intquitaim fuam jtcut
lfa.j.h. Sodoma pt ddicauit , non ab-
. l^ Ccondit. ^uditeverbimdomi
■ "■: «/.TraduntHebrxi Ifaiam, b
vtiudiccs? Sic& iunum iUi iudjccm recufarunt,cum di D cerent 7 o//f,f.<//r,crucifige . Praetcrea in cxtcrnos illi fucrc iniuri):hiver6in cum quiin propria vcncrat . IUiitcni in Angclosriftiin Dcum ipfum . Ipfactia Hicrofolyma, propter impictatcm euaferunt. Nam ficut in ipfisnede-
ccm quidcm probos repe-
b •'Apoftolos & fequaces eoinra.vndealij. d tMuti a laude Uei.SoetoiDa enim muta
reliauifletnobis \ {emcn quifi.SodomafuifTe
a ' /• ■ enoini.tnc I e.at riiu) b INeauctiii p<-ii-ji!s.
mus,& quafi Gomorra fimiles cflemus.Audi
a fNiCiic. bli^CJ^ vos uAatis tilius Abtah». c^Cui finiile:Pa- ter 'uiis Amct h*us , 8f ni?'cr tiia Cethra.
teverbum domini principcs Sodomoium,
•fAutihus la'tcm extcriotibus. b tiVos cx patie (iiabo efts
rit Dcus.fic & in Hierolb- lymis miracratintcgroru
1 virorumpaucitas. Porro
2 principcs tanquam acutio
3 resaudiendi verbopraruo- cat,quodad mentem rcfcr tur magis. populusautcm craffiorcs, attendcndi,aut vt alij reddidcrunt , aurib.
percipite auribus legem Dei veftri populus 4 percipicndi, quod tcnucm £
a <fAdquid?
- offettisi
5
fQ.fl legem non feiuatis,.,a
Gomorrie.Qii9 mihi raultitudinem vi^tima
:■ ■«Non incjium quein cfFcn.Hitis. b f Qui timcridiis ell.
rum veftrnrLim , dicit dominus . Plenus fum, 6 quiahocdixeratoccifum, c holocauftaarieturn,8cadipem pinguium,&
vel quia dixcrat . V\ii dom ««w,e>-( .Cum dixcrit domi
infra.(f.ak «"s ad Moyfen:Non vidc-
Exod.iV<I- bit mc homo & viuct : & non poteris vidcre faciem meam.Necconfidcrant quidcm fac;cm vcl pcdcs domi- ni vel fuos . In Hcbrso cnim ambiguedicitur Scraphim texucrunt : & mcdia tamcn cius Iiaias fc vidifle fcripfit. Angeli tamcnetiam,minorum in ccclefia,fcmper videt faciem Dei:homo autem rcdirc no potcil. fidrmtis cnmi
X Gor ij.d. "'""^ P" jprculi4w in pnigmate,<rirc.Qu-in(Ao vcrodehomini-
' ' businangelosproficimus,gloriamDcircuclarafacicfpe
culamur,'licct fccunduproprictatemn3tura:nullacrca-
tura poflit videre faciem Dci : & nunc mente ccrnitur ,•
quando inuifibiliscreditur.
•jc Procopius . Scparato quod nobls rcliaum eft fcmi- ne, aptercliquisprincipibushuiufmodi nominaattri- buit,Sodomorum. quoniam vterat vrbs illa prxcipua , itaquoqucncquitiapra:tcrcztcrosabundabat,ipfiufque principcs,fcclerc& maleficiolongcpopulu fupcrabant. Conucnicntcrautem &populum addidit ,quod qucm- C admodumilliincorrupteiuradiccntcmLothumrcicce- runt,his verbislaceflentcs,ingrcfluses vt aduenanfiquid
vt
fangulnem vitulorum, 8ragnorum& hlico
ibnum auribus capcrc & haurirc fignificat. Poflunt pra;tcrca non male iftain infolcntcs ccclefia; pra:fe- dk)s , & in cx Icgc popu- lumtorqucri. b 'Pkhusjum.q. d. Putatis me indigcrc his vcl delc- ftari.Ego autcm plcnus fum.i.nullo indigeo. Mca cnim eft terra & plenitudo eius . Vcl : plenus ium,ideit tadio <
aflFc£lus,quia non bcne ofFcrtis.
c Hidocw.jia arietttm,&c. vfquc Iudicarepupillo,&c.Sa- pfjj^^ ^ crificia ludaeorum refpuit,obedicntiam Euangclij com- prai.p^gj. mcndat. Hdocauliaarittum,&c. Vltimam tcmpU dcftru- dlionem indicat,qua5 in perpctuum perfeuerar:Poft Ba- bylonicam enim captiuitatem a Zorobabcl templum scdificatum eft.£t in eo diu facrificatum eft. •siir Procopius .-Mcrito in principes & fubditos, qui ad- uerfus Chriftum taliaaufifunt,fcrmonem inftituit. Ita- que non ampliusaddit.rcmittampcccata vcftra. Rcmi- (it cnimhisquiin Babyloniam abrcpti fucrant, cura anni fcptuaginta pra!terijflent,at his qui Chriftum cruci- fixerunr,rcmiirurum negat, quanquam vltimistempo- ribusfaluandasfint reliqui^. CaufamafFcrt, cum ma- - nus eorum plcnas cflfc languine Chrifti c^deminnuens, F adiungit.
- ^Allc.
A
NICOLAVS DE LY RA.
4e I Rcliquiflct nobis Ctm&n.ualiqmsderegno litd^ redeuhtes fub Zorobubel dace (S lefu facerdote , qui regdificauerunt templum & poflca cuiitttem tcmpnrr t^exmie.
z Qaah Sodomz fmffcJ.deltruSi irreparabiliter,ftcttt SO' doma & Gomorra , c? alia tres ciuitates fuerurtt fubuerj^ ab- fque reparanonc,Get7.:g,
3 Auditc verbum domini principcsSodomorum. Hic
confequenter ponitur mcdela contra pradiifa mala. Ei primo fa'fum
remedium excluditur,(ecundb vertm confulitur,ibi:Lauarnini. i ir
ca primum fciendum qtwd habitatores regni lud^e , qui pro maiore
parte crant ita mali,vt pridinum efi . Tamen credcbant malitiam
fuam expiari facrificijs & alifs buiufmodi quiC ftebant in temldo
quod erat in Inrufalem.Et hoc cfi falfum,ftc'it dicitur Trok.\^ .t. Vi
Diuifio. (ftirax impiorum abominabilcs domino . Et h«c efl q^tod
hic dh.:tpiophctajatis diffusc.Et primb exdndit facrificia^jecnndb
fclia folcnnia, ibi-,: ^eomeniam. tertib orationumfuffragia, tbi: Et
cum extcnderitis . Circa primim cxcitat maiores popuii ad intel-
ligcndum, dicens:, hnd\it\cxb\xm domini principesSo-
domorum. ideli,fimilestUi-squta publich & inuerecundh facie-
bant mala jupradiHa , ficutSodomit<e,vt habetur Cene. ig. Et
ideb
ideb dicitur infra.^ . b. Peccatum fuum ficut Sodoma pr^-
dicauerunt, ncc abfconderunt . Confequenter exiitai mino-
res dicens.
4 Percipi te au ribus, &C. Et vtitur hoc modo loquendi: qttia
(icut populiM eratjubie^tis prmcipibns , ita ciuitas Gomurr^ erat
ftdbieCia Sodom<t,qute crat metropohs in quinque ciuttatibtM fub-
uerfts.t^lteritis propvnit inter:tum,dicens.
j Qup mihi multitudinem, &c.?. in quo placent mihi.q.d.
nullo tiiodOjideo jitbditur.
6 Plcnus Ciim.i talibns non indigeo,fed magts abhorreo, ficut homo plenus cibo abominaiur ipfum.Ideo fubditur.
7 Holocaufta arictum . Deiftis enim fpeciebus animalium Sncr^ficjor fiebantfaciilicia maiora.tt per reprobationem ijiorum iniclligitur reprobatio. etiam reprobatio minorum, quaficbat de tutturibus & colurnbis. Dicchantur autem holocaulta , qua: totaliter incendebantur ad bo-
nortm diuinum . De facrificifs autem propcccaco vna pars crat in vfum facerdotum . Et ftmilitt r dejacrificijs pacificvnm vna pars erat in vfumfacerdotum , & alia in vfum cfftrentium , fed in ortt- nibus facrificifs efus adipis & /angutnis erat totaluer prohibi- ttis , qttia adeps cremabatur in altari hclocaustorum iS fanguis effundebatur ad crepidinem illitts altaris , vt habctur in Leui- tico.
^ Cumvc-
fj\i 0 ^.A L 1 T E B^. t2 J^rt/Z.fof^o7»a. idcft totaliterdcftrudli. 5 .Audite. Dcfcripta cleri malitia , hic fubditur medcla, primo tamen cxcluditur falfa,qu? confiftit in diuinis ob ii^quijspcrucrfc fadlis cum dicitur : .Andite verhum domini principes.EzCCh. i G.f.dicitUf.HM fuit iniquiias Sodomie fororis tUiCfaturitas panis & ocium,& manumpaupcri non porrigebant. Hxc autem vitia in clero regnant , fcilicct gaftrirnargia pcr cxceflSua & dclicata conuiuia, quod pcr faturitatem panis intelligitur, eo quod in lacra fcriptura nominc pa-
nis
nisintelligitur omnis cibus , & acidia pcr ocium fignifi- cata , &crudclitaserga paupcrcsquorumiuntccclciias bona,prftcrconuenientcm vidlum & vcftitumccdcfi? miniflrorum.
5 Quo mibi nniltitudincm viciima. idcft facri ficia vcflra in- quantum funtex vobis mihi non acccpta. 7 Holocaufia aneiuM^^yi. Pcr omnia lcgis facrificia figu- ratum fuitEuchariftia:iacramcntum,licut vnumpcrfc- £lum pcr multa imperfcdta ; quod licct i!toptimum,tii non proficit,fcd nocet offerentib. &'fumcntib. indigne.
■J t^comtuium
21
m
aiac
Cap.I.
22
ncu.
Ji W\c%.Uolocau^aatirtum. Pofcfl & dc illissccipiquicQ A Dciprx'cepradefpiciant,voliint illum mulfitudineracri ficioru placare,& pcccandi licenrjamemcre.Vtrl qui rapi nam & auaritiam altari oiTcrunr , & paupcrib tribuunt. a .Vu/.< . Pra:tcrito vtcns, oftcndit fe nunquam ludxo- rum facrificiaamaflTe, lld propter (igniticafum ad te pus fuftinuiflc : & vcro fa- criHcio implcto.pronihilo rcputafTe.
-Jc Bafilius-Illudnolo^di- ciconucnit in eos qui ad infumcndas impcnfaspro fufiorcs quidcm funr,non mw.fX tatncn ipfos iniquc gcfto- rum pcnitcr. Quamobrcm fcriptura non reprobat vi- Aimas , fcd cas rcijcit qux ludaico ritu oifcruntur. * Rupcrtus.OUmnolui> B fcd tamcn tuli. b Cum »r«jr«/j.HJtc facri ficia non qunluit Dcu? quafiindigcrct,fcd ncdz monibus immoiarcnt, &
rtpcrcamalia&typicaad - •, h . c^ , .
fprituaic&vcrumfacrifi- h ucitras,aucrtaocuIosmcosavobis:«cumulti
•Je Orig.Quon iam in loco fanfbo, in die feniuitatis oc- D
ciderunt Dominu meu lefum Chriftum.dicit Ifaias.Nco i" «p.t».
menias & iabbata & diesfeftos vcllrosodiuitaia mea. Numcr.
* Idcm. Iuda:orumcft,dicscertos& ratosobferuare, ..
- — - - - ' Hoip. 10. m
\Kt,(X.
a rum nolui Cumtveniretisanteconipedum
Jj t<^'» •« fpuituilij cft.
c meum,quis qua:fiuit<demanibusveftrish^c,
fS(.- «Erpo.
vt ambularetisinatrijsmeis?tNe offeratis
a » nuiilc. b «Oria. ^Veftiiim. c fQuianon puiainirniione.
vltra faciificiufTu(tra.Incenfum abomina'tio . clt mihi. t Neomeniam dc^iabbatum 6cjFefti-
3 4Cnc.nM,iab>lcaili b <Noar ftineboamplius.qaia iniquifunt cortus vdtti.
uitatcs alias non fcram. Iniquifuntcoctus ve
a t^'""nt''«'»- !> 'Non mc«. c ^NoiimMi.
itri. Calcndasvcftras& folennitates veftras ddiuit anlma mca . Fa«fla funt mihi molcfta.
a 5I'<^'i:c''>:'<<'*^'*' bllxpcAans vctttam conurtlioocm. cf (^'od S faaicbaol quali imiiantcs Mo]rten,qtti oiabai conita An.alech eleuaiit
■wnibus ,
t Laboraui fuftincns:Etcu cxtedcritis manus
A fivf.^ 'on "iMcticorJi», b l^ln.juis. c «EtlatD vcl ideo.
rl
& ideodicitDcus,2^fo»je/«MJ,e^c.Chriftiani omni die car G°|^j;m.'
nes agni comedent, & ver- bo Dei pafcentur.
1 e Ini(fuijuntcatuswflri,&c. PCilio.i. Qliia fpiritales hoftias non
2 olicrunt.vndc: Sacrificium Hcre.6,e, Deofpiritus coHtribuiatm .
j f Odiuit animamta. Antro- 4 polpatos : Non quod ani- j mam habeat. fcd noftro lo
6 quitur morcquafi orani-
7 no odiui.
8 g Lakoraui, &c. Symma-
9 chus.Dcfecimifcrans:qua-
10 fidicat.Nonpotuivltra mi
1 1 fereri , quia poft fcruos fi- „ .
12 lium occidis ficutilludHo "°'«srj- *- I i (cqiVerditio tua ifraet : tantum p
in me efl auxilium fuuf»:quod eft : Pcrcas Ifracl , qui non 14 tuomcrito, fcd mco taa- tum faluatis auxilio. h
cium faciUus pcrucnircnr. _ . c Qiii qi4£fiuit. Audiant ^^^^"'''hoiEbionitx^qpoftChri- i fti paiTioncm putSt lcecm cflcfcruandam . Audiant hoccorum focii,qui Ifrac- liticotantum gcncri cuftodicndam dcccrnunt. d 7^'0»?f>iitf»»,c?"£.Fcftum nou^Uinz.quodcclcbrabant in principio mcnfium Ncos nouum , mcnc luna. vndc: Buuinate dumtno m T^omema tuba.
* Orig.
15 h Mar.us emm , &c. Pro- ^,„fr,. ^;.,. phctarum , randem domi- 1 De potn.
Il.to.i.
IQuaicquia. » Oprta
pIicaucritisoracione,n6cxaudiam. t Manus 16 ni corum . vnde: implete dnii.chu*
af rcccato.rndr^LiberaiBedcfan. DcutDcat fal.mo.i de prccitis. b^La- IHenfuram pattum veflroyitm» "^^^'
eht,mi.p«nitcn,.e tr.iv,,g.o,^ftu.iu,r,,n,,.„,..^ 17 Illi intcrfcccrunt prophc
cnimvcftripIcna:fangumclunt.tLauammi, .g tas.vosiugulatcfilium pa-
trisfamilias . Vtendumeft hoctcftimoniocontracosqui cum quotidianis opcri- bus fanguincas manus habcant, in orationc dics nodcf-. quc inuigilant.
i Laiummi,(Sc. Q.d. Hoc odiui: placet veritas EuangeU'/. _
^^'Laua ^
eomeau.
NICOLAVS DE LYRA.
4e I Cum venirctis antcconfpcftum mcum,&c./.a</««K«
offerendum faicrdotiiu4 tn introitu at> ij jacerdotum ,qHod dictba- tur tffe in confpeHu domini^ quod erat ante temptum,vbt daban- tur diuina relptnfa.
z Quis quzfiuit haw: dc manibus vcftris . quaftdicat, ego non qojt/iui.
3 Vt ambularctis in atrijs mcis . Hoc dicitur , ^uia prper atrium Jjcfdotum in cjuo .fferebantur facriftcia , erant duo aUa» ynumjn quo oraham munai,& atuid,iH quo orabant immundi.
4 Ncoffcratis.&C.^Mj'; diCJt talis obtaiio v<bi$ non uaittjed magit nocet:t6 quod poUuti ptccatit ad locafan£ia accetlitis.
3 Inccn fu m. tdtst oblatio tljymiamatis in aitart incenfi intra ttmpium : q:iJt obtatio erat facrificiorum obtatorum fnb diuo con- ftmmatio.fcundum quoddicitur: Heh.9. In priori quidcm ta- bcrnaculo fcmpcr introibant faccrdotcs faaificiorum officia confummanrcs.
6 Ncomcniam, flcc Hic excluditfdenmtatts, dicens : Nco- mCTii3m,'deH fftumquod fiebat inuouitunio apud ludxos pro- pter beneficium diuin/t gubernationn,e6 quod in nouitunio frequea ter appartt mutatio temporis . Et dicitur a neos quod efl nouum , (f mene deftHus , t6 quod nunc renouatur lumen Iwnt , quod defe- (trat.
7 Et fabbatum , 8cc. Quod tfl ftflum apud ludaos in memo- riam ben^hitf creatijnis,vi hgbetur Gtn.z.
8 Et fcftiuitates alias , &c. fcilicet Vafcb* , Ventecofles , tu- barum, expiauoii.s & tabanaculorum , dt quibHs diHum fuit ple-
niiu
nitts Leuit.z^,
9 Non fcram,&C loquitwr fcriptura de Deo ad modum homi His aggrauati onere.Et ptr hjcc omnia & fimitia ofttnditur quod ta- lia non crant Deoplaciti,fed magis difpticcntia.
10 Iniqui funt coetus vcftri , &c. /« oHana tnim diefefli ta^ bemaculorum fiebatftflum catusfiue coUeHx.
1 1 Calcndas veftras,5cc. idcflprincipia menfium : per quodfl- gnaturiitm quodfuprafignatum efl per T^omeniam.
1 2 Et folcnnitatcs vcftras. omnes generaliter.
1 5 Odiuitanima mea. Etpatet ex diHis fententia.
14 Etcumcxtcndcritis.Hicm/Mrfi.'orari(»»)i/m/K/rtf^»V, di' cens: Etcum cxtcndcritis, &C. admedeprecandum.
1 5 Aucrtam oculos mcos a vobis. sicut hcmo aueuitfacii fuam ab eo quem non -pnlt exnudire.IileoJubdituriEt cum multi
plicaucritis orationcm non cxaudiam . Et Jubdit ommum prddidorum ratiunem.
1 6 Man us cni m vc(\Tq.'.opera reflra,quit per manus deftgnan tur,e6 quod manus efl organum organornm j .de anima.
17 V\ci\X (inguit)CUint. IdeR peccattstnormibus , Erant enim homicid^ iy idololatr^, & pauperum opprtfiores . Vr^diH* enim facrificia & huiufmodi non habebant tjjicaciam ex opereope rato , ficitt facrtficium noi4ie tegis ,fed tantum exftde &dtuvttone offtrentiuni.Fides atitem cratin eis amotapcr idototatriam,& de- uotio pcr mattttam obliinalam,
18 Lauamini. Hic confcquenter vera medeta confuUtur fcili' tet per veram pmnitentiam & bonioperationem . Ei hoc tfl qnod dicitur : Lauamini.4 pcccatorum maiulis lacbrymis contri' tionit,
4* X Mundi
M 0 t{,,A L I T E I{f
1 6 T^eonreniam. pcr iftas folcnnitatcs vctcris lcgis fignifica tafiicrunt noui tcftamcnti fefta , quorum tamen obfcr- uatioper vacationcm atcrrenisopcribus non valcf, nifi fiat ccftatio a pcccatis,quz tamcn f rcqucntcr magis fiunt
tunc
tunc quam in dicbus alijs.
1 4 tt cum (iflcndericis. in orationc.
1 5 .Awrtam oculos mtos. quia non cft fpcciofa laus in orc pcccatoris.
1« z..ii«r«//,/.Exclufa falfa mcdcla hicconfcqucntcr poni- tur vcra,cum dicitur. LaHamini. pcr vcrampocnitentiam.
t Mundt
^
Glof.ord.&Nicolai(leLyra 24
LauarTiiniranguineChrifti,aquabaptirmi. Mudieftote,
A manemcs in innoccntia vit^.Baptifmusenim (olummo
do potcft elle in remjflione peccati,vnde:iy.//' (\>i''S rei,aim,
Joa.j.i. j^c.Et zhbv.ltedoceti' omnes Gen.bapt.e.in no.pa.&r.
M«th. »8.d. Qj.Jq prxcipuus. Non fufficit,lauamini,nifi adiunga-
tur,mundieftotc:vt poft la
uacrum aqus. cordisha- M^th. y.a. beant puritateni. Beau cnm
japerum vc- ffn,ndo rorde, efuoniam ipft Deii
roruia, T,>.lia.hk^ autcm cordis pu- ritate, de mentibus luisdc- bcntmalumauferre, non fohim in confpedu homi-
i 87' Jift-'- """^' fcdetiam in con 4efenfionis. ftu Dci, cui nihil poteft cc- c loM'C- lari.
•je Procopius.Quarecum d
ea a<kniffione quse mcdc- ^T^Y^' ^' '^"" noferant.etiamfiora- ' "^"" tiones fuas multiplicarent, c jg eos fe rion exauditurum di
xiteofdcm iam tanquam
fanare poflit,alloquitur.lSIi
jnirum quod in legc defi'
c Qu^rhe iudlcium,&c. Vi fti m is lu d xoru m Eu angcl ica D fucccdutmandata. Pupillis & viduisprouidetur,vtfecu- ride coniugibus &lil3erismartyresadbcllaprocedant d ludca-npiipillo. -jiTcrtullianus. Duoiftanominapu pillus& vidua, quomagis habetur defpedui homini-
bus,c6 magis duiinx mife
Lit>. I ad V rcm.
ir Netccidatis. ^lnnoccntia vitz b f Hoc modo lauamini.
fOpui. dflriquatum. ^Si cogitaiis, falt'mne jei^ciatis.
' — 1 c I a . • '-'
ricordiffuntcurg. e Dcftnd te v.duarti, & veni ie,&c. -1« Ambrofius- In nuUo ludsi grauiusdomi numljefiflTe prodfuur qua quod viduegratiam mmo rumque iura violarunt.
UUISk
mundi eftote , aiiferte malum t cogitationu
n «Nonmearum. b f Q^ ^ bominatio cft milii. c ^Vos bapiizati.
vettrarum ab oculis meis . Quiefcite agerc ^
a ^De.linaajnalo. 1"Ficbonum. bfHocmodo. c f A fai>ienti- bus.quorurii eil iudicare , vndeSalomon fapientiam poltulauit ad iu- ,11,1- Hicandum populum ^ c . . |. ..v.-.^
fpe- b peruerse, difcitebeneracere. tQuajrite iudi- 5 Ha^ciola cauraddidiinui
t fV.olcmer. b fldcll iud.cto fubuenite ii ems caufa bona crt: 6 diam mitigatura memOCa quia dlc.ur.Ne patcas pauperi in iud ci». c fldeft p.npH ^^^ ^^ honOrClUr vidua, in
cium , lubuenite oppreflo;, ludicate pupillo g honoribus^quiiuftitia m-
' J^'c;otr"a"me i„ iM.i..U'." e"t<i!u>. ingratL^^^^fn^n r^^inlbo'! dicij dcfcratUr . l.duatepu-
defendite viduam : et venite , * & t arguite
a fQui no.imeutitut. b ^Qjiali h*c fecetitis.
me dicit dominus . Si fuerint peccata ve-
lib. dc bid
a fVnde: Afperges medominc h^Ubpo.Et alibi:Ve- itimenta eius .ilba licui nix.
IJh.4.C.l8.
ftra, vtcoccinum, quafi nix dealbabuntur j
ciebat,aduentu fuo fupple- g & fi fuerint rubra ficut vermiculus, veluc uit Chnftus, noncorpons, non vcftium imperata lo-
tione , fcd animorum per baptifmum purgatione , & ad virtutum fupcrftruftionem adhortationc. 4« Laftantius. EtdixitEfdrasadpopulum.HocT^a/cfcd Saluator noiier tfi & refughttn noftriim,cop:aie,& afcendet in cor vefiruni,quoniam habemjts eum humiliare in ligno,&pofi hecfpe rabimus m eum,ne deferatur hic locus in xterniim tempus. Dicit do minmDem virtutumft non credideritis ei,neque exatdiefitis an- mntiationem eius eritis derifio in gentibus . Vnde apparet, lu- dzos nullam aliam fpem habere , nifi feabluerint a fan- guine,& fperauerint in eum ipfum quem negauerunt. a Q^iefcite agere peruerse.'\Vi\X^EmnZ,c\\\ (onat: Eccejanus faBus es,iam amplius nolipeccare . Recedens ergo a viti js di- fcat bonum.qujerat iadicium,oppre(ro fubueniatrpupil- lum viduamque defendat.Si autem hxc fcccrit,peccata quaepriusinmodutAcoccini languinea fuerant, dimit- tcntur,& opera fanguinisin veftes domini mutabuntur, ciuxde agni vellcrc confedafunt; qucm fcquunturin Apocalypfi qui fplendentcandorc virginitatis. b Difaie henefacerc.Non confifi naturae.virtus cft difcen da & imitanda. vnde : lefus filiusSirach:/:jf//<^ej'j/^(/a/j/e«- tiam,feruu mandata, & dominus tributt tibi eam . Et Ifaias:Ow- nisqui non didictriit iuSlitiam (uperteiram , veritattm ncn fa~ fccfldmn Ixx. ^j^j Difcenda t^ crgo iuftitia , & magiftrorum terenda funtlimina.
C Qu£rite
Apoc. i4Jt.
EccLid. Ifa.^.b,
9 p iUo,iufiificate viduam . venite g
10 difputemus.
1 1 ^ Gregorius . Qui.d eft Lib.j.tno quoddominuscum agere op jo. {indh vfqs pr£ECcperis,adiu uat, venite& arguite me ? nifi quod aperte infinuat quantam bonis adibus fi - duciam prxflet , ac fi planc
dicat:Refta agite,& animaduerfionis mex motibus, nd iam per dcprtcationis meritum,(cd per fiduciam autori- tatisobuiate.
4« Auguft.QuideftdifputatiohominisadDeum,nifi j^pfj ,g, confeflio peccatorum? confitere quod eft,& difputafti cii illo, difputa ergo cum Deo, hocefl, te illi iudica fcienti, vt illc (c tibi iudicet nefcicnti.
* Progopius . Poftulat pro fua clcmentia coram nobis argui,vt quanta ille contulerit quantaquoquc ipfi repo fuerimus bcneficia dcmonftret. Multis vero infcriptura locis , Deum habcmuspari veluti conditione in iudiciii cum hominibus defcendentem. Ait enim prophcta ipfc, dominus venict in iudiaum cum facerdmbus , &c. Scd funt ifta fcripturis vfitataiperfonarumfidiones, vt dcf>nfionis ^f»-J» eiusquscaboperibuseft, nobis curam inijciant . Ne- queenim quidquamtum audiemus vel dicemus. Erit autem tunciudiciura inter fc mmum cogitatiohum accufan- tmm,&c. ^°"»-*'
f Ft coccinum , &c. Idem eft coccus & cocci n u m & ver- miculus , grandc, fcilicet pcccatum, & homicidium & adulterium,&c. Quod autera per niuem,hocper lanara fignificatur,purgatio,fcilicet,& ablutio peccatorum. g Quaftnix. Quiafrigidieruntcontrainccntiua vitio- rum . Et velut lana,quia veftiti contra frigus perfidiJE.
'^ Lana
NICOLAVS DE LYRA.
j^ 1 Mundi cftote. idefl a recidiuo cauete. ' i Auferte malum cogitationura,&c.f«<x non fuffcit mun ditia exteriorftne interiori.
3 Ab oculis meis . Homo enim videt ea quapatent , fed Deus intuetur cor.\.l{eg.i6.b.
4 Qu iefcite agere pcruersc. a malo dtclinando.
5 'DKcM.thtVLC^z.QCtZ.inbonisoperihusvosexercendo . Ifi^e enimfunt du£partes iuiiititcfcilicet declinarea malo,& facere bo num.
6 Quaerite iudicium,&c. idefi executionum debit^ iufiiti<e.
7 Subuenire oppreflb. eum reuelattdo.
8 ludicate
8 TudicatC pupillo. idefi pro pupillo in caufafua iufla.
9 Defendite viduam. contra eam calumniantem. ihas autera perfonas exprimit , quia frequenter iniu§le patiuntur calimniam<, eoquodnonpoffuntfe defendere:(^ ideo indigent iudicum &potea- tum fuflentatione.
10 Et venite. ideilfi ita feceritis, tunc poterltis conquer!,nifi 4 Deo releucmim.-propter quodfubdim de reuelatione a peccatis,cim. dicitur.
11 Si fuerint pcccata,&c. llii duo colores hicpofitifunt valde tenaces & manfiw,&ideo pcr hoc intclligitur c^od peccata quan- tuncunque ftntgrauia exgeHerc,& habitata ex confuetudine,diuina gratia purgabnntur.Secundbfitbditur de releuatione a corporalibus miferijs,cum dicitur.
■, ^ SivoJue-
M 0 ll^ L I T E !{. * I Muniiefiote. idefl a recidiuo cauete. 2 ^uferte malum. Nam exterior munditia fine interiori non cft Deo accepta.
4 Quirjcite. c\mz decUnarc a malo & facere bonum,funt ouaspartesiuftiti^.
6 Quxrite iudicium. luftitiam exequendo.
7 Suhuenite opprtfjo . fcilicet peccatis ipfum dirigcndo
vcl
veliuiurijsipfum adiuuando.
8 ludicate pupiUo. ipfum in iure fuo fouendo.
p Defenaite viduam. abiniuriante iptam.
10 Etvenjte & arguite.fi vohisnonhtncfacism.
1 1 Siftmint.pcr ruborcm coccini & vcimiculi, fignifica turfanguiniseftufio . Eft igitur lenfus : fi pcccata vefli^ fic horrida fucrint, ficutcffufio fanguinis innocentis, ta- men expiabuntur.
f SivolttC'
^y
Ifai
aix
Cap. I.
26
^a Lanaall>t.C^c. Dcqua fiatv?flisChrifti,vndc Quotijuot A haptn^ati tJlis^CbrtJiitm nidH.JiiS. Et alibi: ytuit iJom:nus,qiiia
Ijts ficut vejUn: ttto induens
* Procopius Aiimtquidamfacrofanftum lauacrum fa tis cflc,vtqua(l nix dcalbcmur : quomodo nulia adeo ^- uicax macula cxiflit , vt
DcOmudatCcluindqUCar, »»i>ci)liheniin «bitiium. TQii'fiin»»ftt2!TOluBMteeft. KObfdieririi.
Paulo tcftcin hax vcrba . a la^a alba eriit. Si vo!ucritis&: audieriris,me,
fbi tJfundiluit dtliH^flltftlpfra' b alViuentia'». »cl pcilVniisvtC.h-niluJii prirei.iibus mu taii obeJiant.
hmdamt , &gratia. alij in co ^ bona teiT? comcdctis. Quod fi nolueritis,&
purgandi vim admittunt , ,1 indic>an.. «sic.
fcd lamcn operibus ad tan- j ^-^^ ^d iracundiam ^uocaueritis,gladius de
tUm iplCndOre, quaiialunt ilQjcveiitJteneJubiietis. b«Ve:bunjp3tiis:T<:lpioi<bctapet cju^riuDru
■ Q^cveiitJienetlubiietis. b* Vetbuni p]tiis:T(;lpioi>licta pet cju^riuDrus lov^uiiiurua rrcmi , cu''ii« ftnient a pdminenribns pcccatisnon inutaiui.
u«^rabit vos . quia os domini loquutum cft.
a< A'^'!' rarme. b^^Son 1 ifnopcrequamintntcrec^dcnJoi Dco. lOIim
fcnfum.Sion nwnseft in quoleruralcm conditaeft Sed D poftquam a Dauid capta eft ciuitas', appellata cft ciuitas Sion ctuitas Dauid,inquafandivirifueruntdumhabuittabcrnacu'^^""*" lum domini. EtpoftcatempIumquandoNathan&alij prophetaucrut:& fuper dioros, Afaph & Idithun, Etha,
Eman,6cfilij ChorcconftU tuti funt:vt paulatim a facri
1 ficiis vidimarum ad laudc Dci tranfiret rcligio.
2 Moraliter. Anima fidclis 5 & plena iudicij du Deo obc
4 dit,Deusincahabitat :qui
5 cftiuflificansiuftitia.Siau- tem a Deo reccdit non loco: fed mcrito habitatur a mali gnis fpiritibus qui funtho-
pupillo iudicarc iScv.. opus
cflcconrcndunr. Eftporro
purpurarubriuscoccinum ^ h- • ... r r <=■ "^ '^
vndciftudadniucm.ilbm ^ Quomodo faCta efc mcrctrix ciuitas ndclis <5 micidzanimarum.
aurcmadlanamrcmlit.ld- ^ * \'^'-'^\ . a*Tjnqui.nin^domofua. 7 * Bafilius. Dcccclcfiaaii-
coautemrubrocftloripcc- -p!enaiudicij'lufutiahabitauitinea,nijcau ^ quandodicitur,(abfitvtdc
Cataainmilat,quOdsdani- «^Q2i«prophci3»h<iommiinprophn«ruaioccide:unit*Vetevbiiu- 9 T\O^X^.) QuomodO faHamert-i
h tcmhomicidx, Argcntum tuum vcrfum eft ^° ¥""' ^'"^" ' c"> ab exordio
-- luxtapatrum traditionem
B masnoftras lcprx iaflar fc
habcant, ciufqucalia^qui-
dcm pcrtinaZ; vcluti in co-
loribusnunquam depona-
tur, aliaiautcm in fummacotehacrcns facil^cluatur :
quomodo promptc vd difficultcr ab animo.pro corum
rationc (olcnt pcccata rcmoucri.
b Si mlinnis & aHduritis^&c Libcrum arbitrium rcfcr-
uatur,vtnon cx prxiudicio Dei.fcd cx ilngulorum mc-
ritispr«miavcl pocnasfcquiprobaur.
c Terr^. Cum cartcra dcmcnta funt in motu.tcrra im*
mobilisftat. Idcopcrcam fignificaturfoliditaslxtcrnae
bcatitudinis.
d C/4<<w.Babyloniorum vcl Romanorum.vcl Dci:pc
flilCtia rmortaIitas:famcs,pacna ztcrna:quidquid cnim
afiligitgladius folct dici.
c UmnHodo fjcia tjL H.tc ad tcmpora prophctar:fcd fpccia ..{, litcr ad incarnationcm Chrifti rcfcruntur quando pcni-
tus rcccffcrunt a Dco Barrabam digcndo,filium Dci oc-
cidendo.vndc admirans in.QHtmoaofMdj^Crc. C f Cwi;4r^(i<f .Lxjcuddidcrunt Sio proptcr manifcftiorS
fcnfum
II
fpofalirio iurccopulata cft, ^ quicum cxhibucrunt vniviro virgincmcaftam. Multa admittit& vcrfi coloria fcmina verbi ccclcfia., ab illis in- dufta , qui puritatcm facramentorum contaminant, & dogmata impietatis difcminant, ad cxtrcmam animaru pcrnicicm , homicidae non modo corporum , fed ani- marum .
p luiiitia. luftitia.in Hcbraco fcdck, quod magisiuftum ficnificat : vt intclligamus dominum commoratum m ca:dc quo:7M^«x aute quidfeiit.ciuod in Ezcchiclc per Ooli ba fignificatur,quod intcrprctatur tabcrnaculum,vclta bcmaculum mcum in ca. pf^j ^^ ^
h ^r^^nfMw.cJrt.CIarifcilicctSclucidiadvitiafuntreucr Eiec.j;j fu Argcntum tuum,&c vndc: Etoquia aomini,tto(}uiu cajia, a oininmydc.
"it Bafilius. Hoccftfcrmofideiveftr.'E quafimoncta adultcrina.rcprobuscfl, ncc rctinci cxadam figuram rc- F giximaginis.
NICOLAVS DE LYRA.
1 Sivolucritis 8c zudicTiUsmc.Trdceptis meis obe^iendo. » Bona tcrrx commcdctis.Pcr hoc etiam intrtlr^intur alia boHa fpirttualia^ifua in t^dibus promijjis funt priniipaltter inieUe- (Uiquia prpnium non dcbet efje miiius honum quam meritum, fed maius : bona autem tempotalia Junt mtnora bona qudm opcra yir- tutum.
3 Qiiod fi nolucritis. Vrecepta mea tranfgrediendo.
4 G[Adnis..Aduetfjtiorum vefitorum.
5 Dcuorabit vos,&C. Mortemtemporaleminferendo,& ad morti gehenna drducendo , qua fub morte tcmporali intelligttur, Centes autcrudes quales erant in yeteri teflamtnto,potiJfimt non attendunt,niji bona & maU fenfibilia: & ideo in diuinisptomiffio nibus, & lomminationibus propheta mala & bona fcnfibtlia expti meban Ji'b illis,inteltigendo fpiritualia & aterna.
6 Quomodo fafta cft.//'C confequeiaer oflendUtur populus iu fHpuiatuaus yro peccatif iti proximum. Etprimodejcribitut cul-
pa,fecundopcenaJbi:VroptCt hoc ait dominus.C;Vf 4 primum frmo defcribitur /jominum vulgarium cidpa,cum dicitur.Qno fa &Z. cd.idcflfplena merttricio perpeccatum adntterij, frcundnm qi dicitur lerem.^. c.Equi amatorcs in fgminas & cmiftarij fa '««>««"» &i funtjVnufquifqucad vxorcmproximi fui hinnicbat. *^]^g"' ''" Et hoc efl valde graue peccatum contru proximum.quiajit fibi in- " iuria in refibi chari(fima:fcilicet in vxore , quic cii vna caro cum ipfo,Genc.2.d. Et in prole quafubjlituiturfalja. 7 Ciuit3sfidc\is.'.priusconferuaiisfideliratemmatrimonij, S Plcna iudif ij. Tempore Dauid& Salomonis. idcofubditur.
9 luftitia habitauitin CA.Iiunc autem homicid{,vt expofitu ejl fupra.Copfequenter dcjctibttiir culpa doRorum &factrdoium , ium dicitur.
1 0 Argcntum t\i\im.ide(i,lingua doBorum &facerdotum,fe cutidi>ni tltud Vrour.r. \ o x.^rgentum eltfium lingua iujii.
1 1 Vcrfu m cft,&c./(ff/f,<i veritate in fatfttatem per malam le gis expofitioncm.
* Vinum
kl 0 \jl L 1 T m^,
1 1 Si voluerhis, & audieritis mejtona terre comedetis. fcilicct terrx viucntium pcr fruitioncm bcatam.
3 C<"'/"»<'''<f '"J-Scquitur.
4 cladius deuorabit.{ci\icct fcntcntix mcx. Itc malcdifli in ignem xtcr.&c.Mat.2 j .d.
« ■^MomodofaHa eli. Hic poft pcccata dcricorum arguG- tur pcccatalaicorum,cum dicitur:i^t(mo(io/<jfl<j,idcft in- uaecundcpcccaiu.
7 Ciuitai fideiis,idc(\ communita.spopuli crcdcntis. De
cuiusfidclitatc priftina dicnni ACt ■^■{.Multnudims ireden
lium ttatCijt vnumCi anima vna.
9 lufiiiia habitauit. fcilicct Icgalis qux continct omncm
virtutcm.
f ^uncautcm. quiaChriftianiquxrunt fc mutuo iu-
gularc.
I o ^rgentum tuum. idcft vcritatis cIoquium,Prou. t o.c .Argentum eledum tinsiua iufii.
I I ytrfum efi. idcft falfitatcm.
f yinum
Glof. ord. &Nicolai de Ly ra
t SS.diR.c. ciiciens in fi. rial.ii.i.
^7
a Tn/(;oy/<inj.Scoria,Hebraic^ figgimr quod cft rubigo me tallorimvvcl purgameta & fordcsquac igne excoquunt'. b Vimimtmm,&L. Ahj. Caiiponesrui mi(ccnt vmum aqua.Svmmachus.Vinum tuum mixtumeftaqua.
Moraliter. Vinum tuummixtumcft aquaiquiaprae- ceptafandefcriptu ......
^ • - aTAufteritatisIee;scummollieleph»r;ft!c«trad.tionisvelh«r«i«peruetfioni$.
bTScrib» .\ PhaMfti. ^•.cn(i<n:squi*dehclMnt iudicarcp_.pulum. _ ^
in rcoiiam ; vinum tuum mixtum elt aqua. t Principes tui
a«InChiiftunin.>ncredcnieiiTbelicntss. b^tScribar.Jin S: Phar.u-orura. cfQu,ia df Nonnin»' ici
.8
nC' .iunt inuneca.reddiliguiit-.peccatimcnrneftin voliintjf.noninte. -K „ c II A ^
TX quibus corrige
re dcbetauditorcs.
adillorum volunta
tem emollit fcnfu
fuo admixto vinu
corrumpit. c- ,,,.c,„on;hiirpct:,nt bf Ac.u.itiue. c,cz,,..,^.er.„aa. aiucag..antut^^^^^^^ ^ fic diccrc ponfumus
Morahter. Vinu d retribuciones. I PupiUo non ludicant, & caufa vidua: non l dj.nitarem de-
tUUm,&C. H.^retlCi ^ a1Qu,poiens&t;raendus. ^ 8 {l nt OD 'tib Vcl
quoque EuangchQ jncriedifad eos. Propter hoc ait ddminus Deus cxercituu J^orlbus
"''P^^" ^i^^-r^'^"^?''^^^^''^!^!^-^:!"!':""!''^^^:':^';^^^^^!^ ro * Rafiiius. vxDo-
df Non nini.icr >'<;.. 'uni imi"<:'.'i'tu ....6"'"r •, - - •
infid^Jes locij furum.Cmnes diliguntmunera,lequuntur 4
aJiAqoo n;hiirpet.nt bf A cc,u:iitiue. c^iQjise ..-lerinda. dlDcd g-.antutaodire. ^
in culpa fitqui malumpromalocxigit,denteprodete, T) oculi5pro*ocu!o,nonaudiensiUud: w reddidi retrihuentib. Piai 7-1» nuhimaluYdi\\i\±T'ercMtnntiledabitmaxillirn,&c.^nz.V\%C.^^^^^ ^ licoenimvirodicitur . Qui te pcrcuiTerit in dexteram, ^l^^'^]^ prxbe ci & aliam maxillam. ideft patienter tolera.
e tonis Ijrael. Lxx. Vx fortcs Ifrael.q. Sap<f.fc d.potetes poientertor menta paticntur . Cui plns datur , pliis exigi- turabeo. Quod coa traprincipes eccle-
lo^n.z-h
COrrUmpUnc, pcill- ^ ji«Sp„„ualitetScribis5cWiaiila.is:<iaibus.licitur; V^vobisScnb* ' p-niJnc Vi» nrt
miCaUDOnesde vi- &pharif*i.Eialibi; Geneia.ioprui fignumquiril. birlde^V. IC * 13aUUUS. \X]p^^
ro aquam facietes, e fortis Ifrael: Hcu ego confolaborfuper hollibusmeis.et t ;en"bu^"/cobe^^^^
CUm aauam in Vi- f aT£xtendaroadpuBiendu.n fScil.cet. bfVindiaam.quam »1 tlDUS , mnrmiUrilJ.
^ .^ , • , paiiendodiuquali plicaiam t..:nui. 12 eninl DarablllS elt
numvertentdomig , , , ..,._.._:.:„ J„:„ t:...'.,.... '. i ? vcma. V^,quiacu
14 prxualcantjfublcua
15 re inopiam paupe- «6 rum,opibusabuta-
tur.Vt etiam ei qui alterofolertior, abutitur natur.^ be-
& Pharjf^i, Ei alibi: Gcnciaiio ytm iignum quiril. bfrldrjj.
confblabor fuper hollibus meis ^ et
u.>> u ..- - aTExtcndaroadpuBienduin fSciIiCct._ bfVindiftam.quam
^u... uvj..»— ... ■ -_ - paiiendodiu quall plicaiam t..:nui.
Bus"\S miratuJ ^' vindicabordc inimicis mcis. Etcdaertammanummci
ArchitricUnUS Et ^r.uruenda.n bnPursandoignetcibuIationi.: cfSordesvitiorum. d«,Tnnc.
Kgina Saba in con h ad te, 6<f cxcoquam ad purum fcdriam tuam , er aufcram uiuio Salomonis
B
Pfal. 4ftC
coUaudans pincernas & miniftros vini. c i'ocr//«r«w.Accipicntcsaicribi'; & Pharifaeismunera, qax pauperibus auferebant.ln pailionc quoqucdcmini infiddes fuerunt nolentcscrcdcrc in Chriftum , & focij furum jfcribarum& Pharificorum, Sc luda; proditoris.
Hicton.Socij /io-^w^jert.Nosquoq; debemus cauerc ne abiUis accipiamus muncra,qiii dclachrymis pauperu couregant diuitias,ne fimus focij turum,& ncdicaturde 'nobis:Si vidcbas furem currcbascum co & cum &t.
■Xr Bafilius.Fures cenlcndi lunt,quibusdaftandi circrci tus dcmandata cft prouincia , aut ccnc hi qui alTumpto principatu ciuitatum & gentiuclanculumquidcm (up- pilanr,quseauicmadicmpub.attmenr,extorqucutvi.Et qui proefidct ccclcfijE munera accipit,od iiiam oblcclatio ne & vfum , obtento interim pra;tcxtu honoris iftius fe contingentis.rationesprxfidcntia;, aut quodinirc ratiO' ncm dcbcat.concrcditJE fibi difpenfationisin vfuspaupe rum ecclefi£C,is plane furti eft particep.s. d SeqmniHr Yetribuiiones.Qyiiz amicos non putant nifi qui donant,quorum non os,fed manus confiderant Et tan- tum quorum marfupiaexhauriunt fanftos iudicant.ll- lisdonanta quibus fperant ,iliisfauent jUosextollunt , vcl laudant eorum caufam .
Summachus.Viciflitudines vel vltiones, vtUlequoq;
in
NICOLAVS DE LYRA. , I Vinum tnnm.ideli cjrridiopoputorum per docl^res &fa- • cerdoits , jecundum quod dicitur Lnc.x. in parabcL-ijauciati mftm-
dcns oleum & vinHtn,vbi per rinum intdligitur cot rc8i0,e6 qwd
eft mortijicatiuum.
a Mixtum eft,'rfe(? relaxatum a corr(ll'one dcbita,(juta doclo
res cuipabiles non habent frontem corrigendi peccato) es.Confcque
ter delcribitur culpa principumy um daitur.
3 Principestui.iarcgj?B/nc /?«/'«/».
4 Socij furu m. Suiteritantes eos , eo quod communicantfurtis cornin.
j Omnesdnigunt.&c.Po-tfM^ntMm.
6 Sequuntur retributioncs,&c Tiruertentcsiu^itia.idco
fubdltur.
rj Pupillo non iudicant,&c.DWo pro eofententia iniufla.
8 Caufa vidux non ingreditur ad illos. Quia non vidcnt inde liicrim ttmpoyale tonfurgere .
9 Proptcr hoc ait dominus Dcus exercituum. Hic confe
queu-
neficio,ad indaginem diuinorum . Va: item his qui oId- tentam ccclefi«e dignitatcm non adornarint conuerla- £
tione.
f neuego. Affedu pij patris cos(licetinimicos)plangit&
percutit.quia pereunt & pccnitcre nolunt.
■r Bafilius. VtiqueDcoluntinimici,quiiniquaper- petrant. Inimicaeft fumrao bono malignitas, iufto il- h iniuftUia , fando immunditia, veritati mcndaciura. Ob h.xc non conquicfcet furor meus, quandiu fuerint inimici .
g Ccn/Waio), eJr-c.VItioneconfoIaturquippefupcr hofti- bus fuis.dum qui in profperirate beneficia Dei cognofce re dcdignantur, fupplicijs & affliftionibuscorrigunmr. h Etexcoquam. Quiafupranominauerat argentum,l<er- uat mctaphoram.£Aco^«aw,erc. Igne tribulationis fordcs & vitia purgando,vtfeparato ftanno, purumrcmancat argentum,quod abfque igne fieri non poteft.vnde: Quaft ignis confians,& quafi herbafuUonum.Et3.Ubi.Frumentutncon- ^J^'-*''- gregabit m horrea, paUas autivn comburet igni inextinguibili, In *^ ' quo fignificat eos tormenta paflnros. 4« BalJlius. Vide quam foclicem exitumfortiaturiuna iudicium,acfuppliciaad rcilitudine iudicij inueda.No cdquiefcet furor meus. ludiciu facia.Inducamanu.lgne p
''^ exami-
quenter defcribitur pcena debita,cum diciturcTropler hoc ait domi nus Deus excrcitnuni:ideH ^ngelorum .
I o Fortis lCi.potcns ad puniendum malos de ifr.
I I Heu. Tro malo populi mei,
1 2 Ego confo.fupcr hoftibus meis. Et fubditur modus confo lationis .
I j Et vindicabor de inimicis mcis. Et accipitur hic & pro iiltfi.Vufjiones enim irajcibilii tervnnaiitur inpeffionibus coiiCnpi- fcibiUs.lratus cmm deleB'itur cumpunit iniuriamfbi illatami & Jictra tcrmir.atur in dtUSlationcw,
14 Et conuertam manu tncz.>potefiattm meampunientem,.
1 5 Ad tcDtbiu punienduni.ideo [uhdnur.
16 Etexcoquamadpurumfcoriatuam,&c. loquiturde Deo admodim auiifal>ri,tjuiper vinutem ignis conjumn quicqmd cji impuritalis in auro vel argei.to,&fic purgatur. Sic inpropojito per ignem tribulcitiouis immijfe d Deo ludps per regern Babylonis fuit purgatus populus Judprum, quapurgaiwne jaSiartduHus tfi d captiunaie Babylonica. ideo fubditur.
•J« Ec
M 0 B^^ L 1 T E E^.
1 ritt«»» t««»?.Debit2Corrc£Iionis. •
2 Mixtum e/^.lndcbita: rtmiflion is.
5 Trirtcipes tui.Dati fibi poteftatc abutcntcs.
4 Soiij fmim. fuftinentes vfurarios & alios malos pro- pter temporalc lucru m.
5 Omwejdi/i^anf.IuftitiJcperucrfiu^.
6 Sequuntur retributiones.peTUClsh iudicantCS.
7 Tupillo mi iiidicantS.pto eo in iure ruc
8 Et caufa vidue. Quia non vidcnt ibi lucrii temporale.
j) Tropter hoc ait Duminus Dcus tArfrc.'t/<'<»/.defcripta mali-
tia hic ponitur dcbita p9na,cum fubditur.
f Heu fjjo.Faciedo vindi<Sladecis. Loquiturenim Deus
deipfoad modum hominis,qui dclcctaturfe vindicaus
dcluisinimicis. *
14. Et co««mflm wrjwMwwedw.puniendumfccundumor-
dinem iuftitixmcae.
16 i:fe;rco(?«dw.HocmaximcfiettemporeAntichrifti,cu iusperfequutiofietad purgationem populiCiidfliani.
t £.ire
^9
Ifai
aia!
A,cxaminabo,\'tpurum deniqucexhibcam. Sicprccatori-
^ busindignatiirDcusjVtccshcncficcntialuaalticiat. Ne-
quccnim ad cxtrcmaminanirioncmcosplcdir.fcdca-
Ifioatadmorumcorrcdioncm.Infcrtamcm ijrnchunc
Cap.I
30
eratl{exin Ifrael,fcdvnufquiffiecfuodplaceh4t^hncfatUhat.\\xt '" ccrtc ex quo opus non crat Rcgu m fcric poft aduent trm ^ vcriRcgis.quipollicitusert fc ludiccscxhibiturum prio ribusnihilodifparcs.idqucproprcrdifcipulos , dequib.
vtadnihilum perducatquod malum pcr ignitadiaboli feJebuis.i^cindicuntes fuptt duodecim tnbtt.
Mat ;
iacula mfcrtum cft
anim^nonhabcnti
fidciclypcum.
a Siamitmtfitm.Vii
famdoclrinamScri
barum,(5c Pharifaro
ucrz.ucut Oannum argcnto.Et dabopu ram.&pcrfeclamlc gLs& EuSgdii fcicn uam.
* Sepruaginta. Et
aufcram omncs ioi
quosatc. Bafil. In-
gcns bcncfkiu con-
- fcrtur animz,qu«
C Ciuitasihfii^-ohfi ilelis Sion,Qrc. Fcclc- fia in qua reuocan- tur adiufli uiucn- dum.Ertenimciui tas congrcgatio ho minumadiuOeui
liiiaK-
a T Moyre',& Airon,& Gedeon, tor.ie.St filij .
a omncftannumtuumj&rcftitiiamiudiccstuos^vcfuerunt j
U 2 1 »^ ci nulu L)",& f.-crsta tibj aperiant. « lllisreftitut.s
piius,& confiliarios ciios iicut t antiquitus.Polt harc voca j
a 1 Non puusl (iuiijsablcadi lufra inoiir^.upoGti. b i Chriili. c ^Iii Chnftumcrrdcns. 4 f Non omnislVJ ia difcieiione crcdentmra,{( non credcnimm reWquix Jlrael (lux fieni. '
, (,^. -,„ .A e Nai.gu.nchiii. minumai
c bcrisciuitasiuIii,vrbsnaciis:Sioniniudiciorcdimetur,& 4 ucndum.
■ f Ad&4cin Clintii Afultoli.Scalit pizd^nivreii. ^Ab inh'deliiatc b IQux ahduOaeti pei J *PrOCOpNoam
miaititiami 1S*d. « ^n.~minu,. ffer Ronuno>,»el in inleino d «haUtos. «.l:.._ __ ._;„ 4 j
. « 1 _ • hn.» • r « + r di o plius mcrctrix, icu
t rcduccnt eam m lulbtiam. tt contercc t lccIcratos,& pec e reccnti nominc, iu
a ^Subicc^os. «QjiinLhnlli roorte cpofenreiunt.iccicderenolueruni. b 1Contiitis(<cvcato- _ fti^irriliir-ls nnn
ribus.qu' Uoniaum dereliqueiunt. I.Ntcriio. ^l^cimanenie^ iii molitiafua. i^Hic & in ' lllll^tlUuaS , IlOn
fBfU'0. *salujii|iboai$. c «Intus.ic exteriu». 1 F.nibelcen-io. homicidii lcd lufti
clrorcsfimuljCtqui dcrcIiquerutdnm,cofumetur.t Con- 8 ti? plcna.non cmi- ; pude
a ^Moreprnphenc^) citomutatpeifonam. b vLoc s uolu,>iuol''<. taS tanlUm,(ed Ciu i **; ar
fudcnf.nab Idolis g.b.racrificaucriit.Et crilbcfcctisiup hor 9 latum magiUra uo h»^ t •"
fccicav
d ti$quoscleg'ratis,cumfucritisvcIut quercusdcflucntib. i
• i(^i debuii.it elTeboitiit ionclufat,f..>ns linaatn b ISa^icntiz. flofruAaoG. c iTunc d ^ ID pcifeccooe.Jceaptinitate. e ^S-ipcrbia. ^ m oui conii. e^iii< .
foliis, & vclut 1 hortus abfq; aqua,et crit forciiudo vcftra ^
k mini iiiqiuab
I 1 Uuurijc ve<us.
pcr occaiioncm jjcr ucrscprxfidentium dcfciuitaDco.qua- do ab ca anfcrfitur i ' iniqui pr«fidcs. Ob
\tniifus hoc & figna qu^di
Lebjncur circumEccicfiamftatuunturqu» dcprchenfosinintcr- ^* diQispcccatis arccnt ab ingrcuu , & fcgrcj;anta rcliquo corporc Eccicfi* . Scd h?c iniqui irridcnt non intclligeti- tcsquia ifiz dcclinationcs fcparationis ea fiibindicant, qux in trcmcndo Dci iudicio ficnt. Porro quantum no- XX rcfiliat,cx eo quod non tolluntur dc mcdio iniqui do 1'ohK.f. cuit Apoflolus.Corinthios incrcpans,quod luftum non cmifiUcnt, uttolicrctur dc mcdiocorumqui ciufmodi malitiam cflct opcratus.
b EtreliitH.im ifdi.es,&c. Non folum poft captiuitatcm, ut Zorobabcl , Efdram,5c alios, qui vliquc ad Hircanum przfuerutit populo, (cd <Sc poft aducntum Domini Apo ; flolostScaliosEcclcfizdodlorcs.
■l<Bafihus. CuromifiisRcgibus meminitiudicum}
AnquiaRcipublic^ adminiftratiopcriudiccs fucrit li-
berior, quod populus tunc folum Dcum agnofccbat
Rcgcm? Tandcm rc^ura inflitutio Ulorum tcmcrita-
C tc (ucccffit . Quarc non Rcgcs , fed iudiccs pollicitus
Idkp cupicns corun» Ubcrtati confulcre . 'Ham ron erat
b 1 Cum dcfccetit uobisaquafapieniix.cum aiidi.SclU-nlcs criiis.
c 51n*'U<^u"l'
cabitur, critqucrc liquis dux , 6c au- dorfalutis, qiiippc qu^dcfecoctusco- rum , quifolitario uitx gencrc dclc- Aantur , tanquam
£
a.«.
colomasemittct.
d yeut tjuercus drfluen. Sicut a qucfcu aridifatc concufr fa,dcfluunt folia, Sc ficut hortus non valct profcrre fru- Gus hcrbarum nifi irrigctur aqua.Ita uos nifi habucritis folia vcrborum Dci,quxnon marccfcunt,& aquam Ipi ritualisintclligcntiz.non potcftisbonaopcrari, fedom- ncs laborcs veftri ariditatc dcficicnt . Vfquc hodic ludsci """•*' lcgcntcs fcripturas fandas tcrcbinthus funt, ucl qucrcus fccundumSymmachum, uelficus fccundum Euangc lium . In qua Dominus poma quxfiuit,& non inucnit, Sc ztcrna ariditatc damnauit.Ipfaquc folia,& pompacn uctborum iamamiferunt,hortusquoq; irriguus.f (cicn tialcripcurarum,ucl paradifus(alia litcra) diucrfarum ar borum,quia finegratia fpiritaali nccolcra affcrunt.qu^ infirmus manducer.
♦ Bafil.Qui gloriam pcr fuccum aucupantur ab homi nibus. poftoccultorum manifcftationcm , cum fucrint omnia nuda,pr;bebunt de fc talc fpcdtaculii, qualc qucr cus,autthcrebinthusfpoliatafoliis.
.b.
M
NICOLAVS DE LYRA. * I Ft rcftituam iudic tuos../!ZoroA<i6</.(^ lefum filmm /♦-
fedech,MaLbubj!0Sf& fimUes.
a El confil iarios tuos./, Efdram & Xeemiam : Uggfum , (3 Zachariam prophetas.
3 Poft hzc vo.ci.iufti./5ei.
4 Vrbs fidclis./n diuino cultu .
5 Sion in ludicio rcdimctur.?'^' Sion,vbi erat temptum ai tjuod populus tenebatui- ter m amo conucniie, intcUigitur ipfepo- puluSfifHi redemptus fuit de Babylone per uiam iullttit, innuatum pro culpafuflinuit poeiiamdebiiam . Et quod per Siouinteuigatur poputi4S,ofienditur per hoc quod fubditur:
6 Et rcduccnt cam.Mo/jJ inim Sion/}M efi immobilit no fuit
tr*ut'
trantlatus nec reduclns,fed poPulus.
7 Et contcr.^ttij illi,q-ti erjnt in peccatisjuii ohflinati,fuerunt
mortuipanm incapiione lerufalem , & terrdincircuitu, or par-
tim i» capiiuitate Bahylonis.
9 Confundcntu r cni m ab ido. Videntet per experientiam,
quod non poierant eos tuuu>e contra Babylonios,
9 Eterubcfcctis{uperhortis.a<ico/c»«<i«7w;fci idolainlocit amcenis & delitiolis,nbtetiamJuam luxuriam exercebant in veve P"ap«««« ratione idolorum,& Triapi maxim i, unde & dicebatur Deus bor ■ torum.
10 Cum fucri.vclut quercus dcflu.'.»«orti propinqui : ficut folia difluunt a qucrcu,cum incipit moitijicari.
11 Vclut horius abfquc aqua./n quo mortipcatiturfeminata & piantaia.
II Et cr it {ot.ijipplicata iehit£ pxnd.
«£t
M O JV.^ L l T E f^
1 £f rr.Quiatempuspznitcntixdabiturclcdlisab Anti chriftodcccptis,idco fubditur.-
2 Tofl hrti vocaberit ciuitat.
5 sion in iudicio redt.EcdcCii militans pcr pocnam dcbi- tam cxpiabitur.
6 £: itiu.f Enoch,& Elias pcr fuam pr^dicationcm: <Jc hoc^uantum adcleOus.
Et
7 Et conff. i.dzmoncs, 5c peccatorcs obftinatos , diccns illudMatt.XXV.d./<e mdcdiiU inignem fCernu , quiparutus efl diaboL, C^ angetis eius.
8 Cont'*'identurcnimabido.'ii\i.nx idolumauari cftpcCU- nia,& luxuriofi ribalda.
9 £re««ic/cciK.Adcxcrccndumlafciuiam &gulam.
10 Cumfue.vcqucrcus. i.propinqui gchcnng igni, ficut qucrcusdcficcau combuflioni.
11 £iM<^^'/it.f.gratiz.
1 2 Et eritfcrtitii.i.non potcns rcfiftcrc.
t £t
m
31
Glof ordi. & Nicolai de Ly ra jz
^a rt fauilla. ^ Bafil. A Vel h-inc liquct , fua
a T Syn^aclii» putgjmentum ftupjt'. T Cito conrumetut. b T Fortitudinis.vel ido- loUtiix. 5 Oitinia inuniinin:(alias mbliir.int.) c f Seiluri.
il * Vul'liis rriomcnti. -s .11 n « i h . n " tr r ■wd
. ... , cuiq.opcracamfup a vtfauillaftuppoji&topuSveftru quaTifcintilljjScruccen i
Tqmacitcu, pediratUracflemole a f Ab hofiioutae'»^^'""'"''- b ^Fottit do,.^us.vd .d.um, c; u-.ulalcminqua *
idolum. i CJ^oddom-nus inccndit.
d ctur vnumquefimul,6i non eiit qui extinguac. ^
fliaru.q in fupplicio illoeiut.dumnosip fos reddimus fu turc con-
conflagrdtioni ido^D ncos . Allcg.vcl Mo-. ral.Hsc oia dc cotra riisdogmatib.pofsut accipi qa& magiftri & dilcipuU paritcr lunt penturij & op' Allcgor corunijCibusignis.
Moraliter.
NICOLAVSDE LYRA. tc}tcthocrjfernadi<^nm,qHol>^u-{^rdumincenditdomtmtt<>
I Et optis,&C. 54 opusdemcritoriHgenerattribiilationisltccdiu. ■niini,& dvmtm I{cgts,& dovtos lcrnfalcmpcr circuitim. '\.^eg'
i Et {iic.vtru.fi.?H ignegehennx quatum ad obiiinatos in malis. ylt.St (ic illc ignis nonftiit cxtinQus ab homincfedfokm pcr con
S Et non crit qui cxcinguat. gitia ille igniseflperpetuns.To' fimptionem combuflibilis materi^. _' ' ■ ' '
MOB^L. 1 1-t opusycHrtm.\\mz\v[. z st fcintiila&c.Vy,ncgchcnnx. .7 Et nonerit (jui exiin.coqS cA durationis ztcrna-
monitionfs *fcnti c.dcifiv.tlanttir tanq proccdentia ad executionem. p
A D D I T I O 1. .
In cap. i. faix vbi dicitur in Toslilla.Tcrtiim quod in hac pr^ft tione manifejlatur efi papulus cuilfaias prophetauit. B Qjtp-itur hic quare no fccit metionc in hac pfatione de I{egibus Ifraehvt de erobodfilio loas,qfuit cotSporanc'' Hofe£.I{egi]udis, Jicut Hofcas fecit infua ffationc.Similiter quare Ifaias no facit bic metione de Samaria,nec de Ifrachftcut Hofcasfecitjicet multa Ifa ias de his fphctaucrit,prout patet infr.vij.c.& xvij. & in aliis lo cis..yid^folet dici,^ Jfiiasprophetatntprincipalitcr contra duas tribus.&ideo carit I{cges,&fua metropolim.f. lerufalcm tanttm intitiilobabet.-SedHofeas cotravtrofq;prophctauit . Sedvltcrius circa hocpojfct dici,^ c'u Ifaiasprout dicit Uiero.inprologo de ad netu Chrijii,& vocatione Gcntiu,&alijs myUerij: nou^ iegis,qua ft htsiona Eu.mgelicam videatur texercideo de luda , a quo Chri-
I
Cofeqneterfcctido ojledif brcttiterfuit attcslationis materia di Secundo cri^Filios cnutriiii,& cxalrauijpfi aut fprcucrut me. n q~ \ bus vcrbis epilogat copendiosc rntdu,qfusrTit in',cariiiine Mofaico ■ fiipradiBctamlprjcambiilaaddcicfiioncm populi iliius .Di£luefi .».?Z'?.Ni.inquid non ipic cttpatcr ruusqpoflcdit.fccit,& crcauit tc.&c. 'n quo osienditu> ipfos fuiffejiiios Deiper creati» nem,ftmiliter&peradoptioncm ciidici[:Va.riaiit Dni populus ems. Similiteribifacitmentionem de ediicatione,nutritione,& e- ' xaltationeeoru,cudixit:C\rQM\x\itcu & cuflodiuit.&cCo flituescos pcxcelfam terra Scc.ad qu.auerbaalludit Ifa.d.£i lios enutriui & cxaltaui,ipfj ucro fprcuerunt me.
Confcquenter tcrtio,quiafecundtm ^posiolum ^p.xi.c.Qxci- Tertl©, tasexpartecontingitinlfraeUitplenitudo Gentiumin
Jius dcfcendit fecundum carnem,& dc ltid.ca, in qna mtus esi, paf trAvcUdeo osiendit quodpr^diflu peccatupertinetad cacitatem.
fus,&fepuitusj&c.de quibus pnncipaliter intcndtt,tanttmmodo facit mentionem aiijs dimiffis quafi incidetaiiter ab eo introdu£iii, A D D 1 T I O II. In eodem c.i.vbi dicitur in Tosiilia.Circaprimum dicitproplje
^ ta:Au(Mx.ccx\\.i.^ngeli.
Quod in hoc capittdo coiitinctuy circa deieflionem populi ludai ci^& caufani ipftus & eius medeld:Tosliliator cxpontt dc captiui tate Babylonica,& eitis caufa fimiUter in remedio, utpatet m To- siil.Qu^ qiiide expofitio videtur apianojcnfu litcr£ dcuiare, nam caufapr£cipua'pdici:e captiuatis fuit peccatU idoio!atri<e , utpatet jjij.l{eg.& t;.Tara.tame inffcnti c.no exprimitur hor pcccatti vt caufaffcd vt dcfcBus diuinx cognitionis,& aiia im iufmodi : Licet enim infine capitidi dicatur.-Confundcnmr.rx.ah idolis qui- busfacrificaueillt imc nonponitur vi c'aufa,prout ibidem decla- rabitur.Item quia lud.ai in captiuitate Bab . ionica fuerut purgati apeccatispdi£lisfcSm Tojitllatorem antequam reducerhur ad ter- ram promi/Jionrs: qiiod eU contra lilud quod dicitur :Supcrquo pcrcutia vos ultra addentes prsuaricatione:^ao(/e.r/7on;i«r
^ etiumj'ccundu eu de incorrigibilttate coru,vt patei in Tosiilla. It? ^uia manifejium eji, quod ludp redeuntes de captiuitate Babyloni- capro maioriparte nonfuerunt purgati,Jeu mudati apeccatis :fed erant itupiicati abominationibus Chananieoru,~& Jimorrl)£orim» vt habetur exprcjfe Sfdrx.ix. quodnon confonathuicquodin loco dicitur: Et ccce cxcoquam ad purfi fcoria tua y6i aufcrra omne flannO tuu.- QuodcxponiturinToftdiafic,quodftctitper virtutem ignis cSfumitur quicquidesi impuritatis inaiiro,&arge to,fic per ignt' trtbuiationis immiffx a Dco ludais pcr I{cgcs Bab^ io, nis,fuitpurgat' populus Iud.torH.quapurgationefaBa reduSlus csi a captiuitate Babyl. Htec in Tofiii.Sx quibus , & aiijs qux patcbiit profequedo veram expofitioncm vidctur pr£fens capitulu exponcn dtm de Iuda,is circafinem templifeciidi m iud^,& :erufalsm reft dentib.quj Clmflu ncgates dereiiquertint Dominu,&blafphemaue riitfantlii Ijrael, & aitcnatifunt retrorfim ,prout literafonat, & l)iJiori<£ Euangeiiac tesiantur,& ctiam expcrientia ccrtijicat. ,
.Adctiiiis cxpofitionis ultcrioredcclarationE' confideradumefl, quod Ifaias tanqudpropljcta Suangeiicus profcquitur inprincipio fuapropheti£,vbi intedit agcre dc eteilionc populi Iiidaici,& vo catione Gcnttu,cunde ordine ,que Chriflus (nEHangelio prongfiica- uit.f^ abicWio Iud.eoru ex corU dcmcritis pr^cedercdcbebat voca tioneGentiu.vndematth.xxi.d.Clmflus loqucns cum doBoribus
Ci^t/f ^occ/iVi^Cognouitbospofleflbrem fuum,&c.^.rf.c- ■
tiamfi non haberentiumen natu ralis rationis,fedfolim J'enfualcm cognitionem,ficut bruta , adlmc debuiflent cognofcere ex in^inBu naturaiibencfaBorefuum,&nutritorem,ctmbos&afinusronem^ non imbentes Ijoc cognofcant,&fic manifefle concluditurfdiflum peccatum pertincre ad ciecitatem,nofoiii mentis,fed etiam fcnfus. Cofequentcr quarto o^cndit ex qtiibus caufis deueneriitadtan ta cMitatem. €t de iwcdicit.-V xCcnn pcccamci.vbitriaajfi Quarfi, gnat,ut cauj'asfcu occaffiones incurrcndipdiBu ccecitatispeccati. f.de no cognofcenlo Cimflum. Trima eft,quia Gens iilapro maiori . farte tantd cofuetudinem habebatpeccddi\(p ia incrut eis Ijabitus vitiofus,adpeccatii inciindspe^ modu natur£.Et dc hoc dicit: ViC Geti pcccatrici. vnde no dicit:Vx Gcti peccdti,fcd peccatri- ci,Tf (ignificet aBU couerftm in habitu.^^ccuda^qmautdicit Gre- go.Tcccatagrauiafuopodcrei aliatrahut.Stdchocdictt.-Topw lograuinniquitate.q.d.pcccata huitispopidi tdgraniafuerut,^ ex magno podcre ad td magnd c§citatem eos deduxcrut.Tertia,quia li cet poptdus ilie afaneiis T.rtriarchis defccnderit , tamen totafere vmltitudo populi dcfcendebatfecPJii carnem ab illis qHifrequenter & enormiter in Deupeccauerut,ut iili quifeccrUt vituiu in Oreb, Sxod.xxxtf.Similiter infepiiichro cocupifcenti^c&apudaquas co tradiaionis,& inplttribus alijs,utpatet iniibris THofaice legis» & ludicii,& Kegii.St de hoc dicit : Semini nc^q filtisfceleratis.q.d. no immerit6\ad tantd c^citatem dcuenit lilepopidus , quia quafi a natura fecundHfuam gcnerationem inefi eis peccare in Deum.
Cofcquentcr quinto dcclarat iiludq,pmsdixerat.Spreueriit me. EtdcijocprimodicttiDcrchciViCrunt Dnm,quia dixerut Joan. ^ ' :tu-.f.No habemus Rege.nifi CGefare. Scio, qaoiafpl^cmaue ■ rutfoiUTu Ifrael,qiiia dixerunt 1 oanviij.f.Samantanus es, & df- moma h.tbcs.Tertio,quia cu ipfi a veris prophetis etudtttfem^ ex ' pcaabdt Meffid degenere Dauid^cU tamen eis adefict pfentiaitter, dicent s.Matt.xiij.g.mnc hic e filius hhri.de quo diat: A\ic nati sut rctrorfum.- quiafpreto ucro Chrino .xdhfferut cutdam pfeudo ■Meffie qui dicebaturBcnco-^Witpatet m Thaimud.Veiait ur in quoddiibro qui dicittir Cabrid. sxquaadhafioncfueruntcx eis midta miiiia intcrfcaa. ut ibidem &fic alicnati sut retrovftm.
Confcquenterfexto oslcndifipfos efi'e incorrigibiies pcr fiagcila Sexto. G:titribidationcsJ!biaDcoinfliBas,fcuinflige)uias de qiiodicit : Supcr quopercutiam uos,&c..Ad quodfcien.itm quod in tcmpon btis q ante Chnsli aducntumjcu pajjloncm fcefi'crunt,cim dlc po-
&prindpibusfacerdotueispropofuitparaboladcpatre famiitas, u,,[,(sfreqiienterpeccafl'ct,Deusptm!ebat eum uartjs,&- dtuerjis
rrimo^
qm pidtautt uined,&Jepe circudedit,&c.Sx qiiaparahola,&'eiits expofitione concludit ,ideo dico vobis, ^ anferctur.a uobis rc<!rnm Dei,& dabitur Giti facieti fruUus eius,undc & \fa'tasjequis mo- dtm Suangeiicu de Jimiii parabola vincte ludxis improperauii.inf. y.c.yt ibtd.patebit. Etideo inhoc loco^qttoddenUtiatiiocationem Centium,ut patet inprindptoJeqmMis ca.prxmifit exprejiam re- frobationem ludaorum circa quod decemnouem facit.
Trimo.ji.tcnimoniainuocatcfiefltH,&terresiriu,dicens, Au- ditc Cflcli,& auribus percipc tcm.Citius ratiojecudu glofidm taiis efl.T-lamftcutpopuio .fraeliperMo^Jen diatmfmt.-^udite cfli,qufioquor,&audtattcrrauerbaortsmei.ficpoH prmarua tionempopuli i ofdem uocatlfaias inteslimcnmm,itt omnia cvno fcdt Deum tn ultinnem mandatorumfitoram adiracundtd conctta- tthunde Mluert^ai utruque capitidu,f.iilud Deut.x.xx:j. &prim'ii. lfaix,Jatispatctj^ ea q in illo c.pronofHcaturf modn prophcticx
moni-
mo
,..^dts,adfincm,ttt adpc:nitcnti.tm rcticrterentur . tinde Deut.vij^. Sicut patcrcorrigit filium fufi.iic Dominus Deus tuus corngit ic.Tatcrcnimflagcliatfi'liun,utcomgatur,Jedm hoc peccato.q m Cbrisio cbm ilcrut,^ cfl / i(m m u peccafu id Dcus non ■ ptmit illos tan-^i filios,vt conigantur.fcd tanq bosics , iitpptapro pr^di£lo pcccatofcim ordinemfti.^ ,us'i!ti^patiantur..u.Maulud ?Aatt.xxi.d.M;xlosnva\cp,dct, & mnch lualocabitalijsa- gricolis,i</eo dicit.-Supcr quo f?cutia vos.q.d.qua de cauja lix beo vaspercutercquia id non esi caufa correiiiouis,cim ex ^ctij- (ionibus magis dctcriorcs csiis cffe£it.Qiiiaomne caput Langiiidu, '& cxponattirprout in Tosiiila rfqueibi:Tcnz vcltra dcicita. Inquo confcqiicntcrfcptimo dehrtSionem icriifaicm^Cr.templt, Sc/.^ & totitisre<i^ionii itid.i.e per I{omanos prvpricprenosmat ,ideo dicttt'.r.n dcfoiabitur,ftciit in nasiitatc bojtili ,fcdicct mcp.ir.t- bditcr . luxta liiud D.wtciis.ix.g. 'Et iinis cms valtiias.
imo
•^
33
Add
ItlO;
34
A ft/«Wtr.Etderelinqncnir ^W^Sion.f.IcYnfalm.reltemplu, ^M non folunt ab bomniihtts jfed d Deofnit dereliBa. luxta illtid a4i«fc.2?.rf.Relinqueturvobisdomusveftradcrerta.
Confequaaer odauo vt oslSderet ,quod licet maiorpars Crprin cipaltor apudludfos prfdiSafceUra & pxnas incurriffent,mhilo jninus oiiqHA reliquifparufvt feminaadfalutem remanferunt. ideo fubditur: Nifi dominus reliquiflet nobis fcmen , &c Vbigloffa.Bu ofienditur tjuf contra luda & lernjakm di£iafHnt» tdcaptiuttate^H B^manorum effet referenda, quajtdo in ^po^olis reliqui e faluffoRffunt,^ m ma die crediderunt tria miUa,&in toto orbe Siiangeltum feminattm esi.hfc tn glofja.
Confequeruer nono vt ofiendat quodprediHf reliquiffemirules non erant de matoribtis feu principalibns, nec tn tanta qiumtitate, ytdiceraitiirpopulHs.Ideofubditur:Au<iitc verbum domini principcs Sodomorum,percipitc lcgem Dei veftri popu- JusGomorre q d.Licet domirws reliqneritfeme ex yobisjadhttc tamen principes Sodemorumfunt,crpopultts commiaiitcr popuUts Ccmorrf. Vndegloffa . In hocfaluatis reUqHtjsper aposlolos , ad Scribas & "Pljarifeos &populum c1aniaiitcm:Crucifigc:fermo c3- uertiturjicens : Audac verbum domini principcs Sodo- morum,&C. SieutenmSodomitfpHbhcipeccabant &ftneye- recundia dixeruntadLotb. Adhuc virosqui ingrcffi funt ad tc,vt abutamur cis. Gen.i^.b.Sic tsti inuerecunde contra Clrri- Hum dixerunt principes.Kcus eft movtis.Et populMs.Cracifi- gccum.vndedeip^sdicitHr infra. Iniquitatcm fuam quafi Sodomam przdicauerunt, yt m tcrtio capitulo.Hfc mglof. B Confeqnenter ofiendit decimo, quod nofolum prfdiQi principes populju erant a Deo eieSi ,fedettam cercmoniaiia & obferuantte iegales erant cuacuadapofi pi^onem Cimsii^Quod declarat in duo bus. Trimo, in yiBimit & bolocausi is & alus facriftcifs ,&hoc (um dtcit : Quo mihi m»ltitttd:nemfacrtfictornm , & viBimariim reslrarum &c. Secundi , in obferuanttts fcsiimtatum vetcris le- %is,tbi: Ncomcniam&fabbatum &c.
Circaprimumfciendnm, tpddlicet in diQis quornndam prophe tarum inuentantur altqua diaa,quf videntur fonjre,quod facrifi- cia veteris iegis non erant Deo accepta,rt in TfaJ. Non in facri- ' ficijs tuisarguam tc,&c.vJr/fre.7uru/;c;rttr.Holocauftoma lavcftraadditc fupcrlacrificia,& comeditccarncs. non tamen expreffe leguntur huiufmodifacrifictaprohiberi ,fic vt non 9ferrentwr,prout m hoc loco. vbi nonfolnm Ifa.dixit ; Quo m i - himultitudincm facrificiofum & vidimarum vcftraru. Inquoosiendttur/juodDetu eisttontjuiigerettfedetiamfuperad- dit expreffamprohibitioncm,ne vltra talta ojferrtt.vtuie dicit: Nc oifcratis vltra lacrificiumtVuftra. Inquoofienditurmanifc- fii , quodpofi tempus isiud de qno propheta hic loquitur, twn erat licitum offerrefacrtficta iegalia,& huinfmodi:& ftc oportct quod hoc inteiitgatur de yltima deslruQione tempUper {{omanos.quan- do obferuatio legalium erat mortiferafecutidum doilores.-non auti de desiruQtone Chaldaica.quaado legalia nonerant euacuata.vnde gloffa ;n hoc loco vltimam tempU dejiruQioncm indicat.Tofi Baby lonicam enim captiuttatem d Zorobabei templum fdtficatum efi, et ^ in eo diufacrificatum efi Deo. hfcin gioffa.
Ctrcafecundum dicitur: Ncomcniam & fabbatum & fc- fliuitatcsvcftrasnon fcraai,&c. vfqutibi: Labor.uii fufti ncns. m quo ofienditur obferuantiarum euacuattonem circa fefli- uitates qu.ts nonfoUm dicitfore ittutiLes,fed & nociu.ts. vndc de eii </;c«t.-Odiuit anima mca,&c. Stficpatet.quodtiia intelii- gftaturpofi paffionem Chrtfli, & diuulgationem euangelti, qiiando bHiufmodiobferuantiffiint mortiferf. Confequenter vndccimo di- (itur: Cum cxtcndcritis manus vcftras,&c. ybi notandum, ^nonprohtbuit eis orare ficut fecit in facrijicijStdiccns.-tidoffc- ratis vltrx 7<iam orare Deum non pertinet ad ceremonialia vcte- ris Tefiam?tt [euadeius obfrruantias. T^ecfuit determinatus cer tus modusfeu forma orandi in vcteri lcge : vt ftc effct cercmoiiiale feu figHratiuum,fcdorarc pertinct adprfctptum Charitatisifeu rc- iigionts:& ideo nonfuit euaciiatum per nouam legem,ficittfacrifi- cia &fefiiuuatcs. vndc non prohibet eorum orationes : fedfolum tommtttatur,^noneffeiutmpetratiuf.vndedicit : Cum multi- plicaucritis orationcm non cxaiidiam.C«;«*rrf/o«m/«& dit i;ccw.Manus vcftrae plcnac (anguinc (nm.y biglofia:fan guine prophetarum tandcm domini.vnde : Implcte mcnluram patrum rcftrorum. hfc tngiofi'a:0' Tdjtth.i^.d. Et fuhditur: Vt vcniat fuper vosomnis fanguis lurtus, qui cftulus cft abAbcliufto,&c.
ConfcqucrUcr duodectmuponit remedu< adprediQa dtcem: La- uamini,& mundi efiote:Qiiod inteliigttur fr.i nndugloffam dc lotio ne bapttfmitper quem rtte Jufieptum omnia pcccata mudantur: l'.t qutapoH bapttfmum oportet faccre dignos fruclu^ panitcntif : in tjuoprnno rcquiritur recedcre dmalottdeodtcit: Aufcrtc malu cogitationii vcftratu ab oculis meis,&c Fbt notandum fecii d" ■■'■■"' - malumrton folum debet auferri d conJpc£iu hominum, I . onjpcUu Dei qucm nibilpotefi celaridn quo agitur dc
difeiln (tmtra fjypochrifim TharifcQrum & S(/tbarum,qii9rH nu-
litia tempore pafjionis ChriHi maximi vigebat. de quihus ipfe di-. D cittAaith.^iui. Omnia operafuafaciunt,vt,videantiirab hominibus. Ceteraexponanturprout in VoSiillavJque ibi,quia os domini loquutum efi.
Confequetcrterdecimo rfi«>.-Quomodo fafta cft mcrctrix ciuitas ndelis. In quofermonemfuum dirigit ad ciuitatcm lern- falem,ficut direxeratfermonem adludam,cum dtxtt ;Auditc vcr bum domini principesSodomorum& populusGomor ^ rx,&ficvidetttrtenereordinemfuititidi.vbidicittir;Yi{iolfi- ^ iae qnam vidit fupcr ludam & lcrufa.lcm.Etprocedit admi ratiue,dicens. Quomodo fadaeft mcrctrix.vbi g[offa,no ta corpore quatn mente reccdendo d Deo qtii quidem receffns licetp of ftt inteiiigi perJdololatriam vel altapeccata quffepai\mt homin? aDeo que contigerunt ctiam temporelfaif tamenfccundum glofil fpeciaUiis adtempus incarnationis Chrifii referti{r,quandopcmtns recefferunt ab ipfo Chrifio vcro Deo , & Barr.tbam vt liberaretur eligendoyfilium Dei interfecerunt quodmaxma admiratione dt-* gnum efi.& ideo dictt.Quomodo.Et quia ifludfcclus prfcipuepro cefiitdfalfafHggesiioncSacerdotim,fcufcribarnm,veldo8ormn. /rfeo/;<W;r.Argcntutuu vcrllimeftin (coriMW, pcrfalfasie gis interpretationes & traditiones iniquas.vndc cis dicebat Chri- ftusMatth.i<i.a.\rrix{x feciftismandatum Dei proptcrtra- ditiones vcftras. Cftera exporumtitrprout in pofiilla vfqtie ibi; Et conuertam manum meam & cxcoquam ad puru fco riam tnam , quodnon inteUigitur implctum fuiffe in captiiiitate Babyionica,qu ta ibi poptitus non fuitpiirgatus, vt patet exfuprar 1 diQts ,feddebet intciitgi depurgationefaQapot pafiioncm Cimfii fer ignem Spirituffanili^de quo proprie pot dici. Exc»q ua m ad purum fcoriam tuani. quia tunc difctpuU fucrunt omnitio pii- E rificati dfordepeccati , quod per Jcoriam iraeUigitur,veiperfian' num argento mixtum.
Confequenter decimoquarto dicit. Et rcftifuam iudicesfuos vt fuerut prius.f.vt THoyfcs & ^aron & lofiie , vt inglofia. Et confiliarios tuos, ftcut antiquitus . €t tntclUguntitrfeciindim gloffam,qui confHta Dei , &fecrctapopulo aperiunt quodproprii pertttict ad apoHolos ,non autem adZorobabelnec Sfdrani & huiuf modi.qui nuliafecreta confiUa leguntitr aperiiiffe populo ,fcdfolii iegem Mofaicam plene legtjfc.
Seqnitttr decimoquinto.Pod hoc vocabcris ciuitas iufti,vr b«! fideli s , quia pofi prfdiOa ecclefta quc intclligiturpcr leriifale voc.it ur citiitas tufii.fciltcct Chrifii,& vrbsfidcUs,fciUcct incim fide fundat.t.
Cnfequtlter 1 S.dicit. Sio in iudicio rcdimctnr,& rcdncct cam iniuftitiam.</;<f qnidcrcdanptio nonpSt mtclUgi dcBaby- lomca^quia nonfuitpcr iufittiam fa£ia,fed pcr Dci mifericordiam. Vnde Zach. i .d.de rcfdificationc tcwpUfccundi dtcitur. Hfc dicit dominus. Rcucrtar ad Icruliaiem in milcricordiis.domus mca rca;dificabitur in c.Cuius ratio eii.nam Sfdre p.depoputo iam reduQo in lerufaUm lcgitur.No cft fcparatus popuUis If- racl & faccrdotcs & Lcuitx a populistcrraru, & dc abo- mtnationib.coru.C/7(OT,?/>/;j yidcttcet & Sthfis &c.Et tbidem rnfrd Sfdras c6fitedo peccatapopuli t^poreficrificij vefpertini Dei ^ diccbat.A.<\icb. patrunoftrorij& nolipfipcccauimusgra- uitcr vlq-, ad dic hanc. THilachias etid quifuit dc rcdeuntibus d captiuitate Babylonica in primo tempore tenpU fcciindi de mut- tisgratiibus increp.ihat poputum dicais tnprimo capituiofacerdo- ttbus.O (accrdotcsqui dcfpicitis nomcn dommi. & infe- cuiido ctpit. Vos autcm rcccfTiftisdc via (candalizaftis plu rimos in lcge. Et ibidem argiicbat populum dcpcccato infidclitx tis feu blafphemif diccns cis in capitulo tertio in co qiiod dicitis. Omnts qmfacit matum,bonus cfi tn confpcQu domini,& talispla- cct ei. Quf quidem verba manifefii dcrogant diuinf bonitati & iu fiitif,quiafunt btafphemif.Ex qutb. &attfs fimiUb.fatispatct,rp popiilus itie nonfiut rcdcmptus d captiuitate Bahylonica pcr vtam iujlitiftfcdin mifcrationibus Dci,vt dictum cfi.]\cdemptio antcm dc quahic agitiir,propric mtclUgenia cfl ad iitcram dc redcviptio- nc eccteftfper mortem Chrifli.QHx quidem rcdcmptiofnit »; ludi- cio dinino.f.difcrctionis,quo iiidicio iiiflo ticct nobis occulto, qiios . etegit vocaHit,&c.fccundum .Apofloliim ad t{om.^.f. St d: hac p- prii mtelligitur. Sion in uidicio rcdimctur.ff quiahecrcdcm ptio Sion.f.ccclcfifpcr mortcm Chriflifuit fa6laper iufiitiam,non p cr potentiam,vt magificr in tcrtio pcr aiitoritatnn Jiiigu. dccia- rat.idcofubdi. Et reducct eam in iufti tia: quodnonpot^fl lom petcrc rcduQis d captiuitatc Babylonica,vt diiinm efl. yndc & ali qui cxpofitorcs Hcbrforiim moderni , vt tam I{abbi Daiiid qnam Hug. omnia ifla applicant adtempus McJJic,non adredcmptionem Babylonice captiuttatts.
Cofcqucntcr i j.dicit.Et cotcrct fcclcftcs.;./t c/fr^/^ov & pcc catorcs fimul, & q dcrclinquutdfini conlunKniur :</kc verba rcfcruntur ad ca quf prtus dixerat circa principium ca. vbi dixit.Wx Gcnti pcccatrici,&c Filijsfccicratis,&c. dcrcli- qucrui dommum.Scc.St cfl fcnfus,ficiit iiidicio difcretionis di uinf Sion rcdmetnr, vt diilum eft, quod intcUigitur dc clcQisjfic Tutn. 4. ^
3S
Add
ICIO.
i6
eodemdicio cotermturfcekrati , & cojkmentur qtii ■dereliquerut A dominu,(fuodimpletur in perfidis ludm & dm ChriHum mditio se negantibus,qui quotidic confumuntur, vt injra dicetur.
Confequenter decimoo6lauo dicitur: Cofundentur.n.ab ido
lis,quib>facrifi.&c. qnodprimafacie yidetur contrapmdi£lam
expofitionem. Tslam vt dtftum efl in templofccundopro maiori &
frincipaliparte nvufuerunt idololatrx..^dquoddicendug>hoc in-
telligiturfectindtmfalftm ajfertionem ludtsorum y qui cu interro-
ganttir de caufa huius ditititrn^ captiuitatis in quafunt, rcfpondet
^caufaeflidololatria qttam commiferimt patrcs eorim intemplo
frimoj,& etiampeccatU vituli quodfeccrunt in Orekquodefl ma-
nifeflifalfim.T^lqn-enimpunit Detis filios pro patribtis vltra quar
tamgenerationem j vtpatet Exod.zo. prefertim cimfiiij nonfunt
imitatorespaternortimfcelertmM efl inpropoftto. Ittdxi enim in
hac captiuitate exiflentes nonfunt idololatm,fedproprie imitattir
fcelus patrum approbantes occiftonem Chrifli, & hoc cfl quod dici-
turhic: Confundenturenim abidolisquibusfacrificaue
r un t. quafi diceret : hi qtti dereliquerunt dominum conftmentur,
j) non confundentttr.ffgnitentcs de hoc tp Chrifltm dercliqucrunt ,
fedpotius conftmdtmtur ab idolis qiiibus facrificauertmt, hoc mali
tiofe fingentes ratione prncdiBa . €t eodem modo intelligendtm efl
quodfubditur : Et erubefcetis fuper hortis quos elegcratis.
i Confcquenter decimonono dicitttr.Cum fueritis velut quer
" cus defluentibusfolijs,& vclut hortus abfq; aqua :vbi de
clarat illud quod dixerat partm fupra.Qui dcreliqucrunt do-
minum confumentur. Qm quidem confmptto jit tribus mo-
dis,quorum duofunt in hac vita. Conftmuntur cnim perfidi ludtei
infua malitiaperfeuerateSiVelut quercus defluentihusfolijs, quia
fiatus eorum quafivetuflate confumitur . luxtailludHcbr.ii.D.
Qupd veterafcet prope interitu m cOi.ponfumutur ctiam alio
modo velut hortus abfque aqua.f.fapicnti£feu gratix.Tcrtio modo
cofumitur ftatus pradi^iorumfinaliter in ignegehenn^ inextingui
bili.de qu9 dicit.Et erit fortitudo veftra vt fauilla,&c.£t ex-
fonatur fecundumprimavi expofitionem, quxponitur inpoflilla.
P^plica. Circa Ifaiatn prophctam &primim ctits cap.CimVo- fiillatorcs exponit de ludm temporeprimi templipeccantihus, & ftmitis propeccatis fuis, & redu£iis ad captiuitatem Babylonica. Qualiter etiani S.Tho.boc capitulim expotiit.Eurg.immemor pro- iogifiii valde redarguit Toflillatorem , quiafape di£iafan6ii Tho. dcclinat, quie tamen vt ipfe dicit funt igne charitatis examinata, &naturalisrationisdi£iaminemtdtiplicitcrpurgata:ipfei}iceum & Toflillatorem redarguit , t.mquam eos qui aplano fenfu liter^ deiiiarum pro eo, quia vt dicit culpa deicBionis hic defcripta fuit idololatria.qtiodinhoccapitulononaffignatur . Hoc&qu£dam alia motient ipfum adexponendumprxfens capitultm de Itidm cir cafinemtemplifecundiinludea,& lerufalemreftdentibits , qui Chrifltm negantes dereliquerunt dominum : blafphemauertmt fan- lium Ifrael,&c.frout literafonat , & euangelic^ hyflori^e teflan- C tur, & expcrientia cettificat. Sedhuic expofttioni ohuiant multa, qu<e primoponentur,de hinc refpondebitur tpfius motitiis.
Quomodo adprimum primo obuiat, quia dicitur in litera de te~
fore huiiM deieiiionis , qubd eo tcvipore oblattones , fcfliuitatcs ,
fahhaia,&c. enumeratafuerint Deo molefla , eie£ia & reprobata.,
Tempore autemfecundi templi Deo fucrint accepta tanquam grata
vtpatet d capitulo i o.TS{eemia,& infra,& Sfdr£ tertio lihro a ca
pititlo oBatio vfqiie adfinem libri. £t de redeuntibus a captiuita-
te Babylonica exponitur ibidem ad literam td qiiod in hoc capitulo
j.Efd.s.f contimtur, videlicet: Nifi reliquiflct nobis dominus le-
raen,&c. quia dicitur cap.Z.qubd orauit Efdras dicens : Et ntmc
quanta mifericordiafaBa eftfupcr nos abs te domine Detis vt relin
qneres radicem noflram,&c. qu£ in illo capitulo contincntur. Si-
militer in ifto capitulo continetur: Conucrtam manum mea
ad te , & excoquam ad plenum fcoriam tuam . gfdras ad
Ibja.p.g literam exponere videtur de redetmtihus a Babylonica captiuitate,
yt patet cap.vlt.^.Efdrje , vbi cum Efdras nilnl irreprehenfibile in ■
fopulo reperiffet,nifi quodhaherent vxores alienigenas,adeiusper
fuaftonem dimiferunt ea4 cumprole . Quibus fa£iis & facrificijs
confummatis dixit Efdras. Ite manducatc nunc:Ian6tus em
hic dieseft domino . Nolite contriftari , dominus enim
Clarificau i t VOS. Ex quibus patet qubd deie£iio de qua dicit hoc
cap.fuit di£ia de captimtate Babylonica , & clarificatio de redttu
ab ipfa captiuitate. K{am re ye/a deie£iio & facrificiortim &fe-
ftiuttatum deteflatio ,prout hic enumerantur non poffunt intelligi
de temporefecundi templi, & circa eius finem,prout Burg.quiafta
tim ante Chrifti natiuitatem ceremonialia legis erant accepta Deo,
yt patet Luc. i .de Zachariapatre loannis BaptiHd, cuiiis oratio te
fore incenfifmt exaudita, quando meruit ctiam angelum videre,
immo & dominus nofter lefm Chriftus tempore tcmplifecundi no
yenit foluere lcgcm ,fed implere : & ipfe lujfit difcipuios ad diem
feflum afcendere,& ipfe afcendit,opera legis fecit,Tafcha mandu-
cauit , prout in hifloria euangelica clar^ continctur : & .Aposioli
poflmortem Chrifli multalegaliaferuaucrunt,vt patet ineptsiolis
Tauh, & aciihus apoflolorum. l^am &fi m morte ChriHi legalia
fuerunt mortita,antepuhUcationem tamen euangelij non erant mor B tiferaprout haberi potefl ex epifl.ad Gal.& alibt. Legalia enim to- to tempore templi & vfque ad mortem Chrisli valuerti7it.afiisien- te opere operante , fcilicetfide & deuotione ,quo tempore idolola- triapublica nonpermittebatur. Detesiatio igitttr legalium,de qtta in hoc cap. dicitur , tempore fecundi templi non habttit loctm ,fed tcmporcprimi templi , quando reges & populifuerunt idololatris dediti, tunc deficientesfide.
Seciindum quod obuiat expofitioni Burg.trahitur exhoc cap.in quo dicititr: Quomodo fada es .neretrix ciuitas fidelis.5Mff retriciitm aute& adukerium infcripturapro idololatriaponitur : quA tcmporefectmdi templi locttm non habttit;immo prccfides illius temporiseam excordeperfeqttebantur. Quod atttem Burg. merc- tricittm illud exponit de Ittdms negantibus Chrislum &petetibus Barrabam,non vidctitr rationabile : quia meretrix & adultera di- miffio verofponfo adhxret alieno . ludxi atttem Chriflo abieBo cx malitia petierunt Barrabam, no vt ei cx amore adhfrerent,vt adttl ter£ confiteitcrunt. Et hoc innuitur cum dicititr: Ciuitasfidelis. Ision enimfidelitatem quam adDeum habere debtterunt, ad Barra-^ bam contterterunt , cum ettm nonfidelitatefedmditiafaluarttnt i morte. Tempore atitem primi templi iilepaffus locum hahet , qtiia tempore Datiid fuit ciuitas fidelisper culttm vnitts Dei veri ,fcd temporibus mttltorum aliorum regumfa£ia eTt meretrix & infide lis defluens adidola, ideo affignatur pro Babyloniae deie£lionis cttl pa & caufa . p
Tertium quodobuiat cxpofitioni Btirg. dicitur in hoc cap. Et re ftituam iudices tuos ficutprius,& confiliarios tuos ficut antiqui tus, quia apostoli de quibits Burg.exponit non erant tales itidices &populi confiliarij ,fedpotius dpopulo reputati aduerfa-' rij qtti etiam non fuerunt ficut prius & antiquitus : qitiapoptdus antiquitus confenfit in iudices , &ftetit eoritmfententia & di£la- mini . ./ipo£iolis aittem & verbis &fa£iis manifefte contradike.' riint. Item iudices antiquittts confiliarij cumpopulo remanferant, &propopu!o qnantumcunque pcruerfo intercefferant,ficut Moy- fes qui dixit domino: Autdimittcnoxampopulo, autdelc me,&c. .yiposloU atttcm monitu Spirituffan£iiab eisrecefferunt dicentes: Quia indignos vos feciftis rcgno Dei,ecce couer Exod. timuradGcntcs..^(2.i5.^.Noncnim eftbonumiudiciii. & conftliariorum bona conditio, cos quibits confulendtm efl reUn-^ qttercfed vfqite ad mortem confttlendo non dcficere itafecit & do- cttit apoflolorttm magiflcr domintts leftis.Sxpqnitjixigitur hic paf- fus dc lerufalem terresiri & iudicib. Zorobabel, TS^cemta & c<ete- ris.^am exponcre de eccleftaprout Burg. & Gl.ord.efl potius Ute > am myflicare,quam ad literamfenftm exponere,&c. ■
Quo adfecundum videndum de viotittis.Burg.lSion cnim conclu ditprtmum eius motiuum , cum dicit cattfamhuius deie£iionis fo- re.qtiianoncognouerunt dominum,igitur non idololatria.lUa cnim confeqtientia non vdet,quiapotius ex antecedente infertur oppofi tumquampropofitum. CttmmimDeus dviatore cognofciturper fidem,& in Utera affignatur defe£ius cognitionis, igittir &fidei. F Defe£ius autem fidei reducittirad idololatriam : qtiia nemo latrite colit nifi eum quem Deumfortefide cognofcit. nihii enim amatitm, nifi cognititm. Qttia igitttr verum Deumfidenon cognoiterunt :fe- quitur qubd nec verum Deum coltterunt , &per confequens idola, qitodefi propqfitttm.Fcritas httifts confeqttentis patet exiitcrafytt ius ca. vbidicitur. Confundentur ab idolisquibusfacrifi- cau eru n t, & c.Sed Burg.huitts di£ii extqrtam ponit expofittonem dicens , quodludtei confunduntur ab idolis non quibus tpfi fedpa- tres eorimfacrificauerunt temporeprimi tempU. Isiaautcm expo fitio Ixditfidem noHram,quiafaitet ludaifmo moderno, qtiifalfam . excufattonem huius extremni eie£iionis fttmunt ab idolis patrum ftiorum.Vt etiam Burg.dicit: Quando enim quxritur d Iiidxis cau- fa tam extremai &protenfe capiiuitatis eorit refpondent,vt Bttrg. qubdesl culpapatrum coicntium idola:fic autcni fe falfe excufando non eriibefcttnt ,fedgloriantiir , qubd nonfit ex demeritis eorum ifla captiuitas:& per hoc perfuadent fimplicibus qttodperpatien tiamfttsiinent hanc captiuitatem propeccatis nonfuisjfedalioru: &fic perfalfam cxciifationemfibi fofmant vanamfpem:cui Burg. Incferttit. ISlon igitur confunduntur & erubcfcunt ab idolisfic cx pofttis,fedpotitis vt di£litm esifperant &gloriantur.
2S(ec valet Burg.fecundu motiuu,quia dicitur in lttera:Sxcoqtta adpurumfcoriam tua ex quo arguit,qitia ludm in captittitate Ba- byionica nonfuerimt emendati.fcd manferunt incorngibiles,,fptcr hoc quoddicitur incodem cap. Super quo percutia vos vltra ^<idc.lcsysV3imTiczx[onc.Di£iaigitttrdepuratiofcoriiC7tonh.t- bct locTi in Babylonica captiuitate . I{efpondeo hic ^ Burg.hic ftcut multoties factt Utere trdjpofitione. T^a illiidfuper quopercutiam vos,pertinct ad luditorum captiuandorum incorrigibiiitatem. Hoc aittemqtioddicitur infinecapttuU. Excoquam ad purum fco ria iuZyfccundum Glof.nihdpertinet ad purificationem rcduBorii de captittitate , de quapurificatione allegatim efl ftipra vltimum capit.gfdratertio. TsQincautem nititurBurg. improlpare cmend.t~ (ioncm reduiiortm d captiuitate per incorrigibilitatem nondiim .
c.iptiuo
3x.e
37
Ifaix Cao. ll
A CJptiucrum.rideat Buro.^randlpenjor (juantii raleat.Exmutatlo ne.r.temporunt^jufx' um <o- circunftuntiatumf^pein fcripturis tali tti in confonataia teptriuntur.ficutMatth. 26.d.flatitn correpto Te tro & difcipulis,quia dormierunt.pcliea feefuitur : Dormite iam & Kquicicitc.ttfiatimfequitur:Su[gitc camiis. T^ec valet re fkca Bi*rg.^popklMsreduHus nonfuit pMrgatusJidpotiusimpli- catus abominationibus Chan.xnxctu:quia didum eflfupra.quodad fetjuafiontm Efdrx dimiferuHt vxores cum prole. &fic ilarificati fuerunt prout dicitur /» loco per Burg.aUegato.f 2. tfdrx rl.c Cu aiit Burg.dicit illam purificarionem ad apoflclos pertinere,nd ride tur vtru ad literam : quia litera dicit de purificationc ciuitatis leru- talemjdeofubditurpofl purtficationcm.Ciuitas iufii,rrbsfidetis^cM lus ciuitatis adliteram apofioli, nec erant ciurs, nec parsprincipa- lii,na fortafiis iiuegtalis^ncc quantitatiua. Si dixeris,^ ciuitas ac- tipiiurproecclefta, chins ciues&principes erantapojttli, non ne- gofecundumfenlum allegoricum,fednon ad literan, .ifec valetter tium motiuum Burg. fumptu ex Ijoc capituto. cum dicitur : Uon in iudicio red.mttur,& reduceteam iniufluta.^rguendo fic:Captiui- tas B4bylonica non efl reduCU per iuflitian:, fedpotiusper miferi- ccrdiam.l{eJpdd£0,^hcc argumentnm fu/idatur /uper falfa imagi-
uaiio
38
ap,
natione. Sonat. n.qiiafi mifericordia & iuRitia in omnibus operib E diuinis non concurrant.quodefl contra magifirum,in ^ disiin 46 y»dc &fi vna videatur redundare in vno efalu, alia 'inalio 'ma- vent tamenjcmper infeparabiliafeci^diifanHos do6iores:Mifericor ' dia exhtbcturfinemeritis , iuflitia antpro meritisaut demeritis, 'Hunc igiturgenus humanu non merun redemptione per Chriaiim fadam.ideo dicit .Apoflolus ad r/ww.^ .fc.Secundu mifcricor- diam fuafaluos nosfecit,noncxoperibusiuftitisqu« 1 ccmius nos. Male igitur nititur probaie Burg.^fitfafia p Chri iti lujiiiiAm nobis occultam,quia ccntradicit.Apo§iolo in multis lo- asdicenti, ^folumfecundHmifericordiam. Idigitur quod fjic dici- tur jccunduM expoftiion em Toflillatoris populu de Babylonica ca» ' ftiuitate iudicio & iufiitia redemptum, efi verum, inquantum pro fua culpafufiinuitpanamdebitam^oncurrentetamen mifericordia inpw.itionecitracondigni. EtcH Burg.inhacmateriavitinw ad- ductt, quod v.deluetpopulus reduaus a captiuitate Babylonica nS futt mimunis a pcccato: idem potefiarguidcpopuloper Clninn re dempto tn tcckfia,(iuinoufmt finepcccatis.ftcutpateideprimo re dempto latrone:& hodie infagena ccclcfu capiuntur pifces,bo„i cU natis admi.xt!,qut omnesfuntper Cbriflumfufficienter redcmpti.
P. I L
Erbumquodj&c. * Chryfofto. Curtam fscpc a in^phciis itc- ranturhcc vcr b2'Dixitdor>>inus,fjciM( ffljer
mo domini , Quoniani Spirituflandus dcfccndebat qui- demin prophctamTcd rurfasrccedcbar.Quomododici turcrgOjfaauscft fcrmodomini.oncnditurquia Spiri- tuffan^Jusqui rccc(Icrat,rurfum vcnicliar.vndcloannis J dicitur dc Chriflo./n^ «r quem vidtrts Spiritumfandum de- Jtendentem c tr.anenttm.
* Procopius. Dc ludxa ifta funt infcripta : quia cum gcntibus dcquibus fcrmo cft, ludxos ctiam ad vcritatis notitiam vocat.hisvcrbisSr nunc dimus laub,venite&am bultmus in Itif doinini, Vd intclligitur hoC dc Iud« alia , &Icrufalcm alia rcccnj;cm cnimlcgcm,aliudqucvcrbi'i &montcm nouum alium,antcdq~uidcmobfcuru nuc vcro illuftrcm , domumqi Dci gcntibus notam:non lu- da:isinducit.
♦ Bafilius. Quid eft quod alibi.verbo adiicitur,il!ud do- mini,alibi vcrono. vt vcrbum domini quod faQum cft ad Ofcc Hic item, vcrbum quod fafium cft ad Ifaiam. HsEccaufacrt. NamquandoconcioniEhabituricrantad populum impcrfuafibilcm,coniradiccntcm,& qui pror
fus
C A P. II.
1 TVratnniiii in rarne vifibile. tSciKcet. bflntellncit. («•>i.-><atai]atuiadignuin <}• vMtiit cui oporirat ctedi
Li bum quod vidu liaias /ilius
a f Idell de luda & leturatem.
A mos fuperludam &lcrulalcm.
fus dcfciuerar a Dci cultu , filcntio pr£Emcbant nomc domini liium fermonem hac tempericmoderantes , vt comodius exciperetur. Quaproptcr expfona dni g concionabantur apud eos. * Hicronymus. In prima vifioncpoftcomminatio- ncm prolpcra promjttuntur. BsJIituam iudices tuos,vtfue- tuntpiius &c. In iftapoflprofpera aduerfa nunciantur. Ecce domtnator dominus exercituum auferet d lerujalem , & luda validum &fortem,&c. Ergo iuxta Hcbraicum.Sc in illa & m ifta no contra ludam & lerufalcm intclligendum eft: vcl pro luda & Icrufalcm vt voluere. Lxx.fcd fccudum Symmachum dcluda & Icrufalcm , in qua pofllint Ix- tc & triftitia contincri. Et notandum.quia ibi vifioncm vidit, hic vcrbumquod crat in principioapud Deum. EtinillaIudariscomminans,vcnitadfalutcmgcntium. In ifta autcm a gcniium falutc incipiens, punito Ifraelc ex vtroqucparutccredcntc5 inccdcfia coni>rcgat.Quan do hsc fiantjoflcndit : cum vcrbum fict caro quod vidic idcftintcllcxit Ifaias.Caitcra chim vcrbaaudiuntur,nori vidcntur.dc hoccnim di^um cft: S^prr tctram vifuseft,& cum hvminibus cvnHciJ.,tiis ,fl. & dc hoc fubdif : Et irit in nouif ftmisdie,&c.
C
a 7»
NICOLAVS DE LYRA. C A P. II.
VErbum quod vidit Ifaias. ToHquamprophetadefaipfit regni lud* d<.e£ltot,i, hic conlequrnterdcfiribit tc^ni Chri fli.J i ulejif erefitonem. Et diuiditnr in duas partrt.quia pnmo hfc eccle "'^*^ defcribitur. &JecHndo prophcta addefcrihmduwptxdtad dneciiontm rtutrtitur. tbi: Proiccifti c:mm.TiimapaTs a Chri. fliants & lud^is de tempore Chrifii exponit„r,cont>ario lamen mo do,quia Cbrifliani rUcunt hanc fcriptutam fuif,e impleiamtn aiui- tu Ujii^a:^areru,quem confitentur cfje Chniiumwlegt & prophe tispromijfum . luddi vero dicunt ipjam implendam fore tempore <^effi£,quem expt£lant:quia lefum T^a-j^artnum negant rffe Chri Jiuni.Elatguuntrx titerahutuspmis. Trimo:quia dicitur hfc Et rumracriiin nouiflimisdicb.pracparatusmosdomusdtii &c. Ttt flc ^ ^" '" '"""^""" *'"*"' ^^"■'' ^""♦^ P""'» '/' tmplenda. Dits an- w im- ^""7*^/" ^''K!'^">t»onfueruntnouiffimi,quiapoflmottcm etnsflu xtrutmutti anni.fiic^i.trgo ndfmtChiflus:jtd alius expcfhtur quieritin »o«#wif./<f/«iAd;r«r.Monsdomusdniin vcrticc montiu,& clcuabitur fnpcr collcs, &fic m aduentu ChnsH mons iivn eleuah:turin attum,quodnd cfi adhucfaHum,cr^o,&c. Itemfequitur. Et flucntad eumoes gcmcs.f.ptr crrduiitatim in Chriflum.Hocaiitnon eflfailum de hfu ^a^^^artno^qtiia Urace ni,tartari,&piures Gentilcs altj, &ettam Iiidjti pro maioripartt Kon crtdideruntin lefum Ha^^^arenumtergo^&c.lum fequitxir: Et coflabutgladios fuosin vomcres, & laccisfuas in falccs. 1^6 lcuabit Ges cotra gcntc gladium, &c. Ex quo vidrtnr, fud tn aiuentu Meffi* debeat tanta pax efic in mundo,qiiod ceffct
vfus
rumra ikt.UeC- ■ Tniflc Ipwiin-
yfus armoru,& materia corimt in inflrumenta pro agricultura co- uertatiir.lfla non folH poffunt folui ,fed etiam in aduerfatios rctor- qnert,faltcni pro magnaparte. ..^dprimum diiendum,quod iifluiffi Nonifllini mum vno modo accipitur ftmplicittr & abfotutc,&fic tempus no- jics!' uifftmumjeu dies notvfftmt dicitur tempus fiiturutn prope iudicium. .aUo ttiodo aiitpitut rijprcliue , &ftc tempns gratix fiuaduentus Chrisii dicitiirn9u!fiimum,quia legi tuangelicxalianonfucccdct, proprcr quod argumentum non valet: qiiiaiflud tcmpus nouiflimn hibet longum traClum. Sicut vttima xtas Ijominis aliquando tantu durat quantiim omnes alix prxcedentrs. Itc Cen.^g.a.dicitur. Cq grcgamini filij Incob,vt annuncic qux vcntura funt vo- bis in dicb.nouiflimis,&c.£roij///a iam diufuntatimplcta. etiam fecundi-m opimonem luditnrtm. ficut ihidemfuit expofitu. Tropttr qucd ex illo verbo.ln notlifllmis dicb.Hon hahentargu mentim.itimibid.fubdttur.Ko aufcrctur fccptrfi dc Iuda,5c dux dc fcmorccius,donccvcniatqui mittcnduscft./f/c/?, Chnfius. ynde in i ranslatiorv C haldatca qua tanta: auiotitatis efl apiid Hcbrfos : qi nullus vr.qna fiiit aufus ci (cntradicerc, habetur Mrfs:as.i.Chrtfius,vbi nos h.dxmns quimittinius rfi. Ciim igitur Jceptfum & dommatio ftnt totatiirr aUata a Iudxis,& iam dtu rfl, Jfquitur qiiod aduentus Chtifli traifit in ptxtctiiiim. Et cutnfucrit ahlainm lempore liervdis ad qncui deuolutum fuit regnum ludfo- rum, ci m eJJct aiitnigena , & tcttipore ipCius natusfuit lefns T^a- ^artnus : frquitur quodfatt & cft vere Chrtfius, quia ilio tcmpoie hullusalius apparuit q.ii cx dofiiina & operib. dici pcfl^rt Chrifius: & fic argumcntumrtduciturai propofltiirn noflrum. .Adfccundii diccndum , quod ratione itlius dtcli uliqui doilores hebrxi dixetHt,
■}< qubd
A^^ogice.
1 ir, L j '^j^.i'^^^^ I ^ ^-^ . gogicc.vcropotcftcxponidcdilationetriuphantisChr'
lirrr.i'. '^ i"Vf'' P''"*^'?'""" »^"»"5 capitu. flo cum dcdis , qui a prindpio mundi dctenti fucrant
i1tcral1tctexp.1l1turdcdilat10ncmUuantijccclcfi9.Ana inlimloillucafccndcntc.&ficdicitur.
gogice, Tom. + B 2
39
Glororcl.&NicoIaideLyra 40
Ioh.t.C Dan.>.g.
f Mie.4. 1 Cant x.b Pral.ta4.a
^ a /w nouiffimis.Bietony.Ve quibus lacob dixit filijs fu is : A Congregamini vt annuncim vobis , quodfutummfit m nouijjmn diebus. Et paulo poft. lipn deficietprinceps de luda.donfx veniat cui profsimum eJiAndc lohiLnnes-.HouiJsima bora c//,in qua.f. lapisabfcifus de monteftne manibus creuit in montem magnmi. b Mo»x.Montes,angeli,pro- pheta:, patnarchae, apoftoli, niartyrcs,& alij qui miracu liseffiilferunt. Colles,mino res a maioribus lumen acci
a TVbi venit plenimdo tcmporis.mifit Deus filiu fuum. bfln vltima itate. cTPr»dcft'na[usa Deo .ignus occiftis aborigine mundi.
tEt eiitin nduiflimis diebus pra^paratus
a*Qnemqua(i lapideui vid.tDajiiclabfi:ifliim demunteiinefflanibus, &c eJf f in nioniem roagnum: b^Ecclefiac
aflncarnaium. b ^FIuicsde gcntibus
gentcs
pientes.vnde: Saliens in monti-
buSftranfthenscolles , Etalibi: b Ii.aduerfi» Mo»tes in circumitu eius,&c. ludzof. * Tertulianus. Monshic c
Chriftuscft, fine manibus d
praecifus,implens omnem
terram: apudDanielcmo-
flenfus.
* Procopius. Montemdi-..
xitecclefiam Chriftijdequa
quce fupra montem eft, ciui
tatem abfcondi non pofle le e
gimus.Montiporro, Chrifti
comparatuseftmterramdcfcenfus.quiamonscftquoJ
in terramultum eminet, ipfaquediii caro,terra alioqui
natu rae comunione exiftens per ea qua habet cii Deo affi
nitatefurfura aflfumptaeleuataqueeft, quaqui imitant B montes iUi , & petrx domum Dei fulcientes vocantur.
qualis Petrus extititqualiseft itequifqnis tuper hxc ca-
ducaeuedusrerudiuinarucognitionc |?fruitnr. lidcni
vero ipfi montium vertices, in quibus con ilrudta cft do
xnusdomini eleuata luper collcs , idcft , terrcK cumulos,
mo-
nndns domus domini in verticemotium
a ^Defid-tio fidei' b f Citoabund^.
& eleuabitur fupcr colle.s. Etfluent ad
c f Poftula a me, & dabo tibi d TPaffibus fidci.ludai.
ciim omncs gentes : &: ibiint populi
atNon omncs.quiapauciorcsdeludaEis. b TNon contenti piopna lalute hoftabuniut fcinuiccm. vna:. Venite afccn &c.
itiiilti, & dicent : Venite , afcendamus
^Chiillum.fDci. a^Ecclefiam. bf^Iunioris poputi.i.Chriltiani pet lacob fit;nitic.ni.
ad montem domini, &c ad domum Dei
modicequidem aterraelatos. Chriftusverofuperom-
nescoUeseleuatur.
c Et tleuabitur.Supct omnes fandos,quia de plenitudine
eius omnes accipiunt (de quibus : Montes in circumitu
eius) qui a monte Chrifto montes dicuntu r.
d Etjiuent. -itProcopius.Ve- nientenimfalutari pradica tionevocati quoniam prx-
1 dicabitur euagclium hoc in
2 vnmerfomundo,Caeterum quo padlo venturas gentes
t omnes,deindemultasambu
laturas fignificat?Nimirum,
^ vt ad fidcm , quod prxcedit,
4 quod fequirur autem ad vi- tiEgenus rcferatur.Fidcm.n. nulli non profitemur, cum tii Qm prsECcpta non omncs
5 ambulemus.Atvero vrgcn- tes multas dixit,cum paucos cfte , qui viam inueniant, tc- ftctur Dominus? Qiiia aliud eft,getem dicere vniuerfam,
aliud fubiediam genti multitudinem. Suntcrgogentes multae. inter quas non defunt , qui redie viuant , ex iUis aut , qui fingul arem gentiu m nomine c6tinentur,pauci. c Oomum. Quod ideo dicitur,vt vetus teftamentum fu- fcipiamus,non fecundum Manicheum aliam quam do- nium Dei lacob qusramus .
Fiasfuas. quas alij triuerunt.Dominusquoquc afcen- dens in montcm docebat difcipulos fuos. Prius ergo di- fccndx vix.poft arabulandum in femitis.
^DeSion
D
Pral./t4. loh./.b I Pfal.cod.
Eterlt. &c illud(et) ac pi debet p cjiii caufae additur cu vattanda et lerufaleni.i fcil. crefcer ecdefia Di &lexcuan| lica.
Matt.^4^
NICOLAVS DE LYRA.
* ^«od in aduentu M.efiu muns iinai ZP" mons Tbabor&mons Car- mehquifuntprope monte Sion fmt adducenii diuina vihute & fu per illos mons Sicn dtbet ponr:vt ftc implcatur quod dtcitur : Erit mons domtis dornirii in vertice motium,&c.Sed boc dulii reprobat J{a,Sa.fuper locuifiu,dicens:Quodtalis cleuatio non cji mtc.ligin- dafecundum loci mutationem,Jedper ftgnorum operatiom m, ^a ma iora fignafiendajunt tunc in monte Sion,qua in alijs iribus Jmt fa- Ba.Et in hoc dicit veritatem :Jed in hcc dffitit,^ dicitfmurum qi fer Iffum ^'i^renum fuit fa^um,quod fic paut: Maius ftgnti fa- Bum in monie Sinai,fuit datio legispcr angtlum loquertcm in per- fona domini ^61 j.maiusfignum ftne cornparaiione fuit,qubd Chri ilus verus homOyVerus Deus,in templo docuit legem cuangciica: in quo legitur plurics docuijfe . Quod quidem templum erat in monte Sion,vt frtquenter diclurneH,vbi etiam ctcos & claudos curauir, & multa alia miracuta Jtcit : Vbi etia ianuis claufis ad difcipulos
^ intrauit,fuam refuri(e6iionemmatiiftsiando: Etibi Juper apoftolos, aliofque difcipulos,fpiritumfan£ium in diepenttcojies rniftt. S^od fuit maximu miraculuj.^ homines jimplices C^ illiierati cesjcii- pturas intelligerent,& linguis omniugentiumloquerentur. Etper hocpatet, quodmaiorafecit lejus na^arenus in mvnte Sion, quam ynquam fuerunt fa&a in tribus montibus pr<tdictis.Ex quib. tddu ditur ChriHum veniffe in perfona lefu TSla'^ren!..Act tenium diie- dum.^ loocfignum omncs,non dijinbuitprofingulis generibus ftn- gulorum , quia de omnibus Gentibus aliqui conuerfi funt ad fidc m Chnfiij^etiam d tempore apo(iotorum,ftcut dijjufusdcclaratim Juit Tfal. 1 8.a. fuper illud verbum : In oninc tcrram exiuit fonus eorum : Suut htecpropofuio vera efi : Omne antmal Juu in arca 7^oe,quia aliqua indiuidua de Jingulis gcneribus animuliurn fuerut ibi, ^dfidcm verb Cljrijli nonfolu aliqui de gentibus finguUs ,ftd muIr''funtcoueifi. Etquiafecut,dum expofitons cathoticos & Hc- brtos pi icd.^a diHributio fic eji inteUigenda,ex hoc cocluditur le- fum T^a^^arenum ejfe vere Chrifium . .Ad quartum dicendu,^ per hcc Oi^od diciiur^^hjon exercebutur vltr» adpr^lium, non habetur ^ poH aduentum Chrijii nullum dcbeat cfft pra:lium,fed g, dcbetef je magna pax teporcfui aduentus,& itafuii: quia Chrijtus fuit na-
tus
tus tempore Cafaris .Augujli,fuhieclis omnibus gentibus J{omano impnio ($ paiatis intantum,(pfub eo numcratus fuit totus orbis,vt hahetur Luc.z.Et durauit i^ta pax per magnum Jpatiiim temporis, Klecplus habetur perillam diBionem vltra-.loco cuius ponitur in Hibrto ^iy 3d.& ftmititer^.I{eg.6.e. habemus : Et vltrd non ve^ ntrunt lati ones Syripn terram ifratl, quia cejfauerunt venireper aliquod tempus,tamen pojieapturies venerunt , vt patct cx^.1{ez. S nutiterGenefi') .b.dicitur ad lacob; Non VOCaberis ultra la cob,fedIfracI. &tamenpoftea vocatus eft lacob multoties.Ter bcc tonctuaitur lefumT^aT^arenum cfieverum Cbriflum, quia na- tum tpe maxime pacis,& temponbus d prophetis prxiiuntiatis.Ex pr^cdi&is patet fenter.tia huius partis . Tamen adhuc ad maiorem inteitt£iu dijcurrenda c§l brtuiter applicando ad propofitum,f.de ecttcjiicpromctione , & prxmittitur breuis prttfatio , cum dicitur: Ver.quod vidit Ifaias filius Amos fuper ludam & Icrufa lem.q.d.verbii ep Jubditur efl notabite,qma de maxima re, &ideo n.ax mt attchdcridum.Etquidfttitludo(tenditur,cum dicitur.
1 Et crit.i.terr,pore grati<t,quod dicitur nouiffmum,vtpr^d:8um ffi.tt hoc modo didtur.i .Icb.z.c.T^uiJfima hora eft. p
2 Prjeparatus ai6s.i.eccte(ia,qux dicitur hic domus dcmlni, Tu quia f-hdatajuit perpr^dicatiomm Chrifir,& eius miracula in mo te Sion,vbi erat tcmptu domini,vt pr^diHum eft, Th qula ecclejia qu£ e(t domus domini,dignitate exctlUt omnem aliam congregatio ntm d principio mundi ad Dei cultum crdinatam.
3 Et eleuabitu t.i.fuper terra principes, quia tempore Confianti hi I fprruntfefupponere iugo Chrini.
4 Etfiumt.i.aliquide omnibus gentib.vt prediBu eH. Felpotcfl dici quod h^c eft locutio hyperbotica.ad dejignddum muttitudinem Geniilium,quc fidem Cimfiifufcepit, ludeis pro maioriparte excf' catis in infidelitate remanentibus.fecundum iltud ad B^m. 1 1 .c.C^. citas exparte contingit in Ifrael, donec plenitudo gentium intraret. ficut dicitur.Omnes de ciuitate currunt ad tale f^cBaculu adJignS- du multitudinem currentiuni,licet aliquando maior pars remaneat.
5 Et dicent: Venite,afcendamus ad monte, domini,&c. Quia illi qui recipicbantfidem Chrijii,hortabantur atios adfimili" ter acendum, '
*Etdo-
M0II.ALITEI{. 1 1 Eteritin nouijfimis pr ^paratus woK.r.idcft Chriftus.de quo dicitur Dan.2.e.Lapis quipercuflctatftatuam,fadus eft mons magnus.
2 Domus t/owi«/.i.triumphantis ecclefig. •j- I» vertice montium,&c.\<ic^ angdorum.Pfal.i 24.a.M5 tesincircumitueius,i.angcli,vtcxponitAuguftinus.Ho monaqueChriftuscftfuperomiKsangelosexaltatus.Et quia triuphans ccclefia nofolu eft dilatata per fanftos
arccn>
afcendentescum Chrifto , fed ctia per illos qui poft eius
afccnfioncm fufccperunt ciusfidem,fubditur.
4 Etfiuetit adeumomnesgentes,&c.Credcndo. nam aliqui
exomnibus gentib.in Chriftum crcdiderunt a t£porc
Apoflolorum,& credentes alios exitauerunt ad credcn-
dum.In quorum perlbna fubditur.
f ycnitc aji endarnus ad motitem , &c. & doccbit nos vias
fuas , & ambulabimusin fcmitiseius. pcr Apoftolos 5c
fucceflorescorura.
4»
Ifaia: Cap. iL
42
a De 5"iti».Non de Sina perra,fed de monteSion in quo
cfS.g.
tiftunjs.
ligooes.
^a iJCiwff.xNonuc j>inapcira,icu uc iinjiiiconjiiiiiijuu Spiritualifcrgladi; mutanturin vomcfcs, & lancca: D
'^ Ierufalem,inqua templuni& religioDei. Dominus infalces, cumfeditionesdifcordiarum &ir3epelluntur,
^ quoque in templodocuif, quod non oportuitpropheta & duritiacordis vomere , idefl vcrbo Dci frangitur , & mori cxtra lerufalcm. fpinx vitiorum cradicantur, vt femcn fcrmonis crcfcat,
b Z.^jrcrTfr^ttw.Sicutfupraverbum&lcgemfimulpo & tandem labores manuum noftrarum manducemus fuit , vt principcs audirent ^ ^^^ ^,,^^,^^^ .„ ^^^^ ,,^^^ ^ .Faciiiora ma„d.« quib*. i" tempore meffionis/ciU-
vcrbu,le?empopulusau- gT«d,amurad<rum. cfpoft. ^ cct mottis.
rcperciperet.Qui.n.fecerit a lacob, crdocebitnos viasfuas, ctambiilabi- i c i<ionleuabitgenscotra,&c.
lcgCm,pemCniCtad Verbu b aTArft.otibus. htVcniteafccndajnus. cTVetu$,rpiiitualircrintrllcaa. ^ luftiuUS . OUm antC Apolog.S.
Dci,cxibit lcx d vcrbo qua mus in iemi tis cius:quia dc Sion exibit lcx,&^ 2 Chrifti tempora , multis pro Ciuift,
a TEuangelium. b TScilicet. cffrimitiua ecclefia qux rll fpeculatio fic ^ .- -. ~
«iliopacis. < In qua teligio. d rSupet percatls.-pro diuerfiiate ciiiiu mericotum,diuerGtaspaenatumerit.efGenul.-s cicditurot.Qui noncre ditijm ludicjtus di
dc Icruialem , quod fic fa- c vcrbu domini de Icrufalem. Et iudicabit gen
^Um C(Tc VidemUS. A ICrU a*Corrigendo,qiiiaDei6Uunnonreceperuriu b «fludxos Cld-i ,
ialcm.n.viri duodccim nu d jcsA' arguet populos multos.Et coflabut gla- S^Sl'& VSed n! d^- ^"-^ ^n vomeres.6U£ccas fuas infalccs.
B XiOpcdiUina,COnUCrterUt C .,- , »'^-<P"-^fi««™P'«J«PO«".n-quam'a„grauia.
^ totum orbem : miffienim ^^ leuabugcns cotragentegladlu,nec exer-
1 Mccum.
cebuturvltraadprsliu.DorausIacobvcnite,
^Ds vinjie in viriuirm.
£<^ambulemus in lumineDci noflriProiecifti
fi dc fontc, vtaliosirrigcr. olog i.pro ^ luftinus. VcrbumdO'
mini ait prophcta cxijflc
funt a Chrifto, vt doce- f
g h
rcntomnes gcntcsfcrmo- g
ncm Dci.
C luduabit irucr ventfs
* Tcrtullianus . ludica-
.j.f ontri bit in ter gentes de crrorc earum intcliigc , & concidcnt
rtj«»acin. machoeras fuas in aratra.animorum noccntium, & lin- guarum infcftarum, & omnismalitiaeingcnia conuer- tent in ftudia modcftiac & pacis. •Jt . Procopius./«diMA«/»<rr^MfM,fcccrncnsfibidignos, &eligcns vocatos.rrrfor^jwt popdum niuUum,i.nb crcdcntc,
I tanquamfuaipforumculpapcrcuntcm.
: yniafr. jj iiuoB//46tt/i/?/adioj//«oj.Omnc ftudium bclUndi vcrtc turinpaccm, quod incarnato domino apcrtcfattum cll . Tanta cnim antccum in orbc difcordia fuit vfq; ad vigefimu annum 0£lauianiCa:faris,fubquonatuscft vt non cflict dc prouinda in prouinciam tranfitus.Eo au tcm nato.qui cft pax noftra.qui fccit vtraq; vnum,in cu- ius natiuitatcangcii cccincrunt; Gbrijin exctlfn Deo,&in terrapax bomimbus bonx roluntetis, omnia bclla Ccflaucrut, & agriculturx cxcrcitati funt.
Spiri-
8
bcUis fc conficiebant gen- tes.temporibus Chrifti,n6 folumnonbellabant cuni inimicis , vcrum libcntcr moricbantur, &fubibanc omnc cruciamentoru ge- nus nc viderentur mentiri aut deciperc , in his qua: de Chrifto polliccretur , cuin de Chriftianis haberetur quaftio , aittcum tormcn- tis vcritas fidci qu^rcrctur. f Domus lacobf^i.PoRyo
lt'uit.
l.«.C.
».b.
cationcm gcntium & ofte fioncm montisDci , inui- tat populum fuum qui cft dc Iacob,vt cxicns de tencbris infidelitatisfufcipiat lumen Chrifti.
■J< luftinus. Ncccflceft duashicintclligi domus lacob, indwJogoca altcram fccundum carncm.altcramfccudum fpiritum. Tnphoac Neccnimpar crat candem & vnam domum lacobad promifla admitti,& ad Dcihaercditatcm:& rurfusrepu- diatam dici : dereliquit enim populum luum domum la- loan.ia.f. cob. ^f^li-^-
g /» lumint. Dim lucem habetis,credite in lucem . ^cccdite ad it,i^cm. 8. b. eum,& iU.'tminamim,&c. Qiiafi d. qui male agit,odit lucemifed yemteinecum,ambuUmus in luce domini qui dicit : Egofnm lux munii,&c.
h Vroiccifli enim. Vo^qw^m cxhortatus cft vidit in fpiri- tu duritiam corum,5c fubito oculos mcntis ad dominCi conucrtcns ait:Pro/«///< enm,&c.Qnz(\ dicat,& ideo hor tandifquiaProj«/;^/,Cirf.
'0 Qnia
NICOLAVS DE LYkA. 4« I Etdoccbitnosviasfuas&ambulabimus in fcmitis cius . Qifi^t adklti vententes ad fidem Chriiii^tequam bapvj^are tur,catecbi^abantur,& inflruebantur de ois qu* pertinent ad fide 1 Quia de Sion cxibit lcx,&c. //yt non efl refertnium ad cre dentef,quaft fit vabum ipfotum:fed efi verbum Ifaije reddentis ca» ftm CS modum de ditia multiindine gentium adfiJem Chnfli con- Mcrtenda : quia de Itrufaltm & ludxa exiernnt ap'jfloli,altf(jue di- fcipuli ad prxdicandum gctthus fidem ChrifU,propter qund dicitur ^^.l).g.yobis oportebatprimum loqui verbum Dei: fed ifuia rr- pellitis ikud:&indi^nos vos iudicatis stemji vitjc, eece conuerti- muradfcntef.fic tnim pr^cepitnobis dominus.
3 Et iudicabitgcntcs.///</ifro(^ycrf//o»/i,^MOprrpra'(/;c4«o- uem apofioloTum alicjuos degentibus votauit adfi'icm,aiift in infi- delttate dimiffts . Q^od ftidem iudtcium iuflum efl,^'uetnobis oc- cuitum.
4 Et arguet populos muItOS . de infirmitate & alijs malit piis jicuc patet inaciibis ^poflolorumC^ legendis fanilorum.
5 Et coroflabunt gladios fuos in vomercs,&c. Hoc didtur addtftgnandum diuturnitatem pacis,<fux fuu vbiq'te tempore na- tiuitatis Cbrifli, vt prxdiHum efl,&duramt in ludfa, de q'ta terra IJaias principaliter loquebatur aio. annis & plus ante natiuitate Chrifii vff,poft morte eius per 40. annos vel circitcr fub dominio 1{omanorum,vt potefl colligi ex dilHs lofephi & aliorum hiflorio- graphorum,Jed ludft flnakter rebeiiatihus ^mants, .ieilruBi funt & captiuati per Titum anno^zapalfione Chrifli . f^erifimite au- tevteft quod inpace tam longa ccffancibus bellis multa arma&in firumita bcllica fuerlit ioMrfa in infirumita agruultur^ apca,ftcut fenfibilitrr pidetur in terris, vbipoii betla feqmtur pax diuturna.
6 Non lcuabit gcns,&c. Hypirbole efl ad deftguadum paus ^ diuturiutJtcnhpront tonnmter dicitur de diquo negotio,quodpro- trahitur vltra mQdum confuetum. iflui negotium nnnquam termt- md)itur.,licet atiquando tcrniinetur infra annum vel infra menfem feu etiamin minori jpacio ftcundum conditionem negotij.Etlfn: mo dus loquendi liyperbolicus,freqHcns efl in prophetis.
7 Domus lacob vcn itc./i/c pofl conuerfionem Centilitm po niiur conuerfio ludxorum , qui circa finem mundi recipient fidcm Cimfligeneraliter : & a tempore Clmfli vfqt, nunc recipiiint ea ali- quiparticuluriter. Et quia ad hoc indudijunt per dotiorcs couerfos adfiiem dc Gentitttate vel injc, ficut patet de .Augiiflino & .4m- brofio, & aliff muUis,vel in parentibiis fuis,Ctcut efl de illis dofiori bus,qui natifunt deparentibus Chriflianis : tamen parcntes eorum propinquifVel longinqni fuerunt dc Gentilibus conuerfi ad fidem Chrifii,& in pcrfuna latium dicitur hic ludfis: Domus lacob.i. in lummefidei Chrifliane.
8 Proiccifti.n.populum fuum . ^liqiii doBores noflrihanc Uterami^ feqnentem vjqueadfcxcimcaputexponunt conjequen- ter adpr^cedenum, referrendo eam ad tempus Chrifli, dicentes ^ inilUs capitibus del<ribitur p^na ludeorum propter ntortcm Chri fli. Sedljoc non videtur m:hi,quia h:c prj:miititHr culpa pcenf :qtif • defribitur infeqiientibus. Ciilpa aucem ifla efi principaltter multi- ^ plicatio idototatrifyvndefubdiiur:Et rcplcta cft tctra. ui t£pore •'^- autcm Chriili & ante pcr loiigum tempus vfquead defirUiliotJtm IuJ«i imagi- (iuitatis lerufatemper l{omanos, qi^ffuitindutiapropter mortcm "'^f,"^^'"'^'J|^ Chrisii vt patct Lu, t g.non fuit idolotatria apud ludeof.imo etiam ^^^ ^^j^- g^ - mirabiiuer horrucrunt,intantum quod ciim Hcrodts fub quo natus
fuit Chttflus,Jnpraportam tcmpltpofuijjet aqutlam auream, qnod
^ efi
IH O l\ .4. L l T t l\. . 1 Qma de Shn exibit Ux & verbum domini de lerufdem.i. cc • clcfia.
3 tt iudtcabU gentesS. iudicioidifcrctionis , quo crcdcn- tes a non crcdcntibus difccrnuniur.
4 Et argHu poputof Mitltos.dcpccciiis commiiiis pct prac «Ucatoresvcritatis.
5 Et lonft.ihunt gladios f-ns in vome. &c. ptopricdi^dc do- <^orib ad tidcm conucrfisdc Gcntilib,& Iuda:is,qui gla- djjsfcripturarumfidcm impui^iubant antc conucrlio- ncm fuam , & conucrfi vfi funi lcriptmis ad agri ccdc- f fuftici
fiaftici culturam. ' ■ / _ '
6 7V».-J lcuabit\[ins contra %cn.gladium,&c. Hoc intcltfgitur dclud.ris&gcntibusin vna ccclcfia charitatc coniun- ftis,qui prius aducrfabantur fibijpfis.
7 Domuf /flco^.i.fupplantatorcsvitiorum.
■f .AmbuUmufin tumnc Oci nojtrt . hic pcr fidcm,& poftca pcrapcrtam vifioncm.
H vroiecifU Mic rcucrtit prophcta ad fcribcndij punitio- ^iics & peccata ludaxiru.pcr qua: fignificauc punitioncs, & culpa; malorum Chriftianorum,cum df : Vroiccijti.n, fQ.tuum.dc tcrrafan(aa,& dcAphricain muUislocis. Tom.4. ^ 3
43
Glof or3.& Nicolai de Ly ra
44
a iluh repletlfioityVt r/2w,eJrc.Romanis.f.ei:cicntibus Tu- dxos, in ludxa habitauerunt alienigenE, vndccunq; ad- ^ d\xQ.i aTito&yefpafiano.velciterisprincipibus.Vel, priufquam a Babylonijs vaftarcntur, haec commifcrunt jiibimpijsregibus. 4« Procopius.Qiianta ma }a pariat diuinatio ( habet .n. caufam cur a Deo relin
fNatuiam.
a f Scilicet. fQticndam. fCui dcbetent efTe iimiles. b uEt merito ptoieri(ti:quia.
a cnim popiilum taum domum lacob , quia
j ^lniquit.iie 8c Uolis. b f In Af jrptOjVel in teria promi(Tioiiis , temi.otibus . iu-*icum. c fQuja j:atntii auium futuraprsclirunt veljpratfigiunt.
treplcti funt vt olfm, dTaugurest habue^
alLxx.Alienigens.vnde: alienigenae mihifubditi lunt. I^Vel Palelimi.alia
liteia:quihuic(uperftitioni iiiaxSmeli^ruiunt. b «r\ Deo teccdendo:vel
ilibu
qui erantabipfonafcendiprincipioa Dcoah'ei.ii,ah*cni- D gena; nuncupantur , & ob id forfan quod aud i fornica- tione,demuUcribus ahcnigcnisnati cflent. d AUegoricc . Tueris alienis, vel fateUitibus d^smonum. If».i8.<f. Habent enim pucros ficut & Chriftus,qui dici.t:P.:<eri mei
Rotnani 8
d.-Et aiiari mi.
Gentilibus qnr<s cmebani ad abutendum cf UiSiiinofe.
quantur ) eorum exemplo
intucre,qui fidcmprofefli
eiufmodi rebus agitantur.
Videtur autem Phililhno-
ruminuentumeffediuina ^
tio,vtCaldcBorumaftrolo b runcvtPhilillijm, & pueris alienis adha^fe-
gia, Aegyptiorum incanta- C afQjrmnabundentd.uitijs.cupidifuntScauati. b «rTam-ti.
t]o&veneficium,Creten d mnt. Rcpleta elt tcrra aigento &auro, ec
a f.S'-raperamtuseg-t.bfCuriditati5 thefaurum.Auarus no implebitur dtuiiiis
ndn elt finis thefaurorum eius . Et repieta
a f Viftorum vel ludiorum. b f Quia non eft dignum numcro quod contra Deum eft. c ^ Hi in cutiibus,?{ hi ineanis. nos &c.
b
quos dcdit mihidoininus
e B^epletaeftten-n. EtRo
manorum , & fudceorum Coila.
ai^jiaritia fuggiUatur.Grtccje
.n. & Latinx t(;flantur hi- fabutid
floriasnihil vtr.ique gente p'"'"'!"'"'
auariusefle.Intcridor3aua "''"""* *
ritia condemn;itur ,
Paiilus: .Auaritia qux efl ido
vndeitt.
iium.auguratio •Je Bafilius. Nequaefote dedashuiufmodi diaboli- os artib. Diabolus.n. mox, vt animam fic dudiilem ac B ceperit ad perditionem,nil ilii indulget, nec remittit impetum. Tantaproindc eftinimiciaduerfushominemproteruia, vt in fclisaut muftelaj figura fe oftentet , nonnunquam vt canis fe di- lirerpens, fub hominis etiam forma dihiculo coipicitur, vt is fueritex maxime beneuolis. b f^tvhiliflhtjm. FhiMhijmqni hodicPalcfthini,quia. p.literam fermo Heb. non habcr, fcd pro ea PliiUfthijm Gr£Eco vtitur.
c Vueris,&c. Vidorum fignificat libidinem in hidKani gentem. Grxci .n. & Latini diu hoc vitio laborauerunt
f eft terra eius equis, &;^innumerabiles qua-
a «rNtmiam abunaantiam Oquitur idol"latiia. b fTcireni.
drigceeius. Et replctaefl terra eius idolis:
4 lorumferuitus.
5 -5« Procopius.Diuitiarum t ftudiumqudm graue ma-
6 lum fit,ex eo oftedit, quod intantorum fcelcrumnu- mero & hocetiam crimen
t haberivoIuit.Hftenimque iniufte partis opib.caret ad
7 pietatem dux & magiftra paupertas, diuitixver6c5«
tumeli^ & iniuriarum adhortatrices. f . E(j>*is (jr mmmerabiles . Et hoc contra dominum, qui multiplicari currus prohibuit & equos . HEcenira ani- maliadatafuntad adiuuandum, nonadfuperbicndu, vnda & iumenta dicuntur.
AUegorice.Fj//a.r equusadfalutem Et aIibi.E^«H»33 & afcS' forem cteiecit in mare. ^
Opusmanuum fuarum ,&c. AUegorice. Omne dogma contrarium veritati adoratopcra manuumfuarum : &
m
fcdfubConftantino Imperatore&corufcante euangCh^ incuruarur homocoUigatusadiaboIo ,neccrigiturni- Iio,cumcxterisdeletaefttiirpitudo hsec. fiadomino. Sicut mulicr euangelica , quam aUigauit
•jc Procopius.Septuaginta. Etfilij alienigenKnat? funt fatanas.
in ipfa.Cu.n. fceleratos mores femel amplexa eft"ei*i^tas, «^ a Jncur-
ad pofteros tang[ in lege.parentu flagitia tranfeuntificq;
- ' T
l *-- NICOLAVS DE LYRA.,,
eftfigntm I{omani dominij,eo quod regnii Inda rcceperat a I{pma~ nis,non ad boc ip illa aqmla adoraretur , fedfolumad port£ deco- rem,& imperatoris bonortm, (^ tamen ludxi :^elo legisaccerf!,di cmtesnonejfe licitum aliqUam imaginem quaiunque decaufaeffe in templo vei circa ternplum,Hlam ad terram deiecerunt,fcientes ta mert qub d ex hoc immineb^t eis mortis pericuUmficut & cotigit: quiapUiresrationeshuiusfatlifuemntabHerodeoccifi.liemtem- pore Tyherif fub quo paffks eft Chriflus , Titatus ludxx pr.efeSus
l imaginem C^efaris portarifecit in lerufalem. Quod cnm cognitum
lujxi indi
gnatione im- ^iVP; "'l' -"•'.-." ^" ' "'.'."' "' "■>" ^T 'V, * "
peratorQ pro /«'//^' <* Iudteis,in magna multitudine veneruntad Tnatumjrogan
p ter repulfio tes vt illam auferret,afferentcs non ejje eis licitum aliquam imagi-
nem itnaginu nem effe intra ciuitatem.Et Titatus videns multos effe paratos ma- ■
jocurrermit , ^^^ j^^^j quampermittereimagines inciuitate, fecit illos in Cafa-^
ream deportari ad pracauendutft diffenftonem poputi .Et fimHe fa- -
fiu legitur tp Caij quifuccefftt Tyberio,eb ^ Vetronius Iud£<£ pr^'-
feBus volebat imaginem cifarts ad lerufalem portare,vt refen /o i
fephus libro de ludaico bello, Etideofaluo mdiori'iudicic,mihi vi-
detur ^ hiec litera & fequens vfqne ad -j.cap. referenda eft ad tem- >
pus prpcedens captiuitatem Babylonicam;qu£fuitindu£iafuptr In
d£os maxime propler idololct(riafn,qUte tunc ineismuhum viguit
vtpatet ex^.I{eg.& z.Taralip.Igitur fecundum hanc fententiam
litera ifla in qua Ifaias retiertiturad defcribendam punitionem rc-^
gni ludxie , quam dcfcribere fuprd inceperat, Vtfuprd di3um efh
"Primb in duas partes diulditur,quia primo e.xprimitur culpa.Sccti.
Q. .- dbfubditur pcena dcbita,ibi:7<[nn ergo dimitt4s.Circa primum di-
cif pro/^/^e/a.Proiecifti.ri.popuIutuum^domii Izcob.i.proif
(ies. Loqiiitur enim de futur&per modum prxteriti propler certitu-
dinempropbeiiji,i!4^ fuit iniplrta quando T^abucbodonofor ludaos
de lcYufalem & de ludtta eiecit ; & captiuos in Babytonem duxit,
ConfequentcroftenditurratiodinJtcaptiuitatis,ciimdicitur. '
I Qitia repletifunt, ScCi-Infiebrieoliabetur.ficpletifuntab
Orienfetdefi magica arteyjux repertafuit in partc Orientali refpe
B' lud££, vnde & Balaam arioltis & magus habitabatin partib..
OrientiSyVthabctUi T<{umeri Z4^.Etcademfententia eft in transla- '"
iione communi,cum dicitur.Qniz. repleti funt,Vtolim. quia a
tempore iudicum ludaii ccepourit magica vti.
2 Et augures.i.^ittiwoj diuinatione fuperftitiofa:cum augurium
propprie eit diuinatio per ganituvi C^ voiatum auium.
5 Habucrunt,vt Philifthijm. qui talibus intendebant.Scien DiuinatiM
dutamen^aliquadiuiaatio per garritum& motum autum eft li per augui
cita,videltcet inquantumfe e.xtendit cognitio naturaHs.Aues.n.& ^" ""'*•
bruta animalia citius fentiunt immutdtioncm aeris,ed qubd non ha
bent intelte&um difirahentem vim fenfttiuam.Et fecundum tatem
immutationem incipiuntgarrire, vel moueri de toco ad locu aiiter
qudm ante: ad hoc quod fequitur pluuia vet ficcitas,vet ventus,vel
l}uiufmodi,fecundum diuerfttatem naturie auium vel brutorum.Et
e«taliexperiemittcognofcunthomines,quodtalis garritusfeuvo-
latus eftftgnum eff^eBus naturalis fequentis.Et hocmodo etiam nan
t-c pronofticant defutura tempfftateper motum detphinorum infu-
perficie maris . Sedfi diuinatiotalis extendaturada^us humanos
qtti dcpendent ex libero arbitrio , fuperftitiofa efi talis diuinatio,
qua vtebantur /udei ficut & Vhitifth&i.
4 Etpuerisalienisadheferunt.tJrcrcmw/^m-p/V/ajB So- domittcum,vt dicunt commmiter expojitores noftri.I\ab.Sa. vera
cxponit atiter dic€ns,quod ludp acceperunt vxores alienigenas ido \
lorum cultrices,ficut dicitur de Salomone ^.^g. l.a.Et fitifqui na fcthantur,cx eis fequebantur idolotatriam matrm,&ftc dtulpfa- eiebantjiliosatienesacuttuDei. . s\x--"i \ : ,\\ufi\''-. rv>^A.. ■
5 Replcta eft tcrra argento & auro & non ^ &c. J» boc tangitur peccatum auaritie ad quod ludct Jtmper fuerunt proni.
a Etrepletaeftterraeiusequis,&c.Z»/;o£fa«^;?«y.;)acar« diffidentie, cjtud in dejtnjione per taiia contra aduerfarios magis co fidebant,qudm de diuino auxitio.
7 Et repleta eft terra eius idolis. Hic tangiturpeccatim eo- rummultiplicis idotolatri^& quantumadidolorum fabricatione^ &quantiim ad veAerationem,ideo fubditur. Opus nianuiJ fua- rlimadoraueriint.£;/«^c[/f/<i>'. :,C,~Trr ^ t Et
t
''•^'■"J; M 0 K^ .A l 1 T E i^.' ■ ' - 0 1 S^k rejilfti funt vtolim .i. ficut olim cie^i fuerunt Iii- d^ide terrafanaapropfereorum peccata.fic & Chriftia ni tempore Cofdroe , & poftea tempore Saladini. a Ei augures habuerunt,&c.ytcndo diuinationibusfuper ftitiofis, . ,
t Etpuerts alienis ddkfferunt . in vitio contra naturam ; Hec enim vitia dicantiiir fuiflc inilla terra , antequam? Saracenis caperetur.' • •' '
5 l\eptcta eJlterra.f.cccicGc.
yj .i.;,iSis\»;>.l .:■.. ,;>iiipv ■■■ .. :« "t, xji ^:v v j;imZ'?^ v,v-^v' .s ^_ f t^uro & argento &non efl ftnis thefaurorum . quia fatidif i * ftOn potefl; cupiditas mulDOratti.
6 Et reptcta eft. adhuc.
-t Terra eius e^«»f.multis & magnis ad pompam.
t Et innumerabitrs quadrig^ eius .1. fummanjs propfer f u •
•pelledilis abtindantiam.
7 Et repleta eiltrrra eius idolis . Idcft paftoribus fidis, fc- cimdum illud Zachari. 1 1 .d. O paftor & idolum dcrclin quensgregeni.
t OpMS
^
4T
liaix Cap. II.
4^
"^ ibi ftatua Adriani & idolum louis.vnde : Cum videritis
"* ** 'a abominationem defolationis ilatem in loco fando, &c. ^ Bafilius. ExaggeratiocftmalitijE.quodvirquilon-
^e erat princeps dono intelligcntia: & idem prxualcbat in digerendis opcrib. fuis , propris dignitatisobliius.
ie eo dciecerit, vt adoraret idola . Is inquam, qui ima- gocft Sc gloria Dei , Chrii Hum habens fupra fe caput infra idolum fcfubftrauit. tNe Hisadde,quiavir.Hocom nem vinat calamitatem. b T^on cgo . Non malcdi-
f Eta^loria maieFijtis etus . Quia vcnict cuni potcflatc D magna,& maicftatc Luc.ii.c.
Moratiter . Abfcondercin fofta hu. Utra incubiculum, Mat:h.*.a. & clxufo oftioora patrem, <arc. Vcl in foffh iiumo abfcondi- tur, quiintra fpeluncamcarnis malam occultat quxco
gitat , ne per operationeni , carnis prodeant foras.
opusmanuumluarumacIorauerunt,quodfc t g ocuU (ubiimis^&c.Nec di
a1^Adignitatefui,vnde:Homocuminhonorcefletnonintdlexit. bfTei- Ultiaj.nCC pOtCntia,nCC UO-
.cn«siidequarcuoa.o^bhumod.a.ur. , „ ^ I bilitas gcncris qucnquam
ccrunt digiti eom . Et mcuruauit lc homo,8C faluabi>,omnibus fuperue
alQ^i v.rcuofu^ciVcvidebatoi.quia vit avittute. btQuiauntacomnulciuiit. niet vm r-irvriii ii-ic VnC
cfAliisd.mittam.fecunduinLxx rxpcfoniDfi. niCC Vna CaptlUUaS . 1 Ol-
•* -'• •« •• t funt, &deiudicij dichjec
afEt. YStatnas 8( huiufmodi. f Admiiabilis demeniia. Quidmelius:quo4 taSumelt.an qui tccit.
3 f Quaado pci Romanos vcl Chaldzus fe v.ndicabit.bTldeo hzc venient cfQujlupetbisieiiftit.humilibusautem datgiatiam vnde.Quia omnis qui le cxaltai.humiliabitui.
te (olus dominus in die illa. Quia dies ddmi-
'egorice Co.ioi.
humiliatus cft vir.t Non crgo dimittas cis.In
ai^Q^ianon visconuccti.bTTuncdiccntmonubus:Cadite fupernos: jc col- ^ • libuvcoopeiiienos.c llnfpelnncis quod & fjftum efl.ficut hiftoricinairant
dtlfaias,fcdbcncdicif.quia c gicJcrcin pctra,&: abfcdndciein fdfla humo
imOrCCatUr eiS qUOO lUllU U af Baby!unio(umvelR.omanoraiii, perquot Deus probauit le limen
Cft,'&OemftumbonU Cft. - dum^Sc glonficaodum. . . . n •
ScddcRomanismcliusin f atacictimorisdomm!,&a gloriamaieltatis
tclli<^itur nCPrOpheta COn- aTEttunc.fSuprrha bfPotentis. cTVaftaniibusRomanis.velBabyloniji.
tra^pulum fuum imprc- g cius.Oculi fublimis hominis humiliati sut,&:
CSri Vidcatur. AbcolOCO a f Sobilitas generis bfOjiia nemoiiameiu* effij|!'-t. fMalishumiliatis.
quo di£tu cft:Repleti funt, h incuruabitur altftudo virorurexaltabitur au-
vt olim vfq, ad hunc locu: B quidam tamad ludasosrc-
feruntvtdiximus: quam
ad Romanos ChaldatofqM
qui ludasis captiuatis,tcrra
eorum incoluerunt,&re-
plctifuntidol!S,&c.
* Hietonymus.Scpiua-
ginta vcrtcriit. Non dimit-
tam cis . Si Deus loquitur,
ita intdligcndum cft, quia
tanta feccrunt non parcam
cis . Si propheta , fic fcnticndum , nc ergo dimittas cis
quiatanta lcclcra pcrpctrarunt.
c /n^^rfrfm in/^marw.AUcgon.Confugc adChriftum.Dc
quoalibi.Pctra autcm crat Chriftus.Et Pfal. vetfartjuim
hermaiifs.
d tyibfcondere tn foffx humo . AHcgo. In protcdionc car-
niscius in cruce foflac vndc Fodtrunt manus me.&pe.crc.
^c Bafilius. Ncmofcriptur.Tcalumniator,putcteahoc
loco confulcrc incundam fugam a facie timoris domini
vt fe ab(condant in pctrarum concauitatibus.Quo ibo a C fpiritutuo>&c. Meliusfortiinnuit libcrationcm malo-
rumquxfupracnumcratafunt.vt ingrcdiantur in tegu
mentum pctrx,hoccft, fc fubftcrnant folido fu ndamcn-
to fidci,qua in Chnftum crcdimus. Illis ait ingrcdcrc,&
abfcondcrcin tcrra,hoc cft,vos ipfos fcpclitc Cur id?Vt
conlepulti per baptifmum & commottui in nouitatc vi
tx ambuletis,mortui pcccato.
e ^facie timoris dont:ni.Ab ira iudici/.
f £t Nl COLAV S
2 accipi, cumomniscrcatu- j rainconfpeftuDcihumi- t liabitur,& nihil le efle lcn-
jiet comparationc eius .
h Exaltab tur aute,n foius in
die illa.
•{< Bafilius.Ad dicmom-
nium vltimam,quam ne-
7 que nox intercidct, non ex i-»l» 4-c.67.
8 trudettempusautdcfiniet.
9 Dicigitur illa cxalrabitur lo Dominusfolus quia cclft-
tudo & faftus fupcrborum
concidct.
•Je Ircnxus. Significaturp
4
5 6
• f Sacerdotes.faibas & pharifsos : vcldies iudicij fupeidiabo lum ic mcmbia e.us. Qoi recxaliai.humiliabitut. _
nicxcrcituufupci omncm{upcrbumt&cx- n his verbis quomam poft'
^Vcniet. afCumexoieinianiium&Iaatnliumlau» paffionem,& afl^umptione
ir orr P*tfici.u,.v..„.micusdclhuo.ur. 1 2 OmUCS qui COntta Chriflu ..!,„;.. ,„.„
cclfum:8^^fuperomncmarrogantcm,&thu ,j fi,crunt, fubpedibuseius'''"'"'^'"""
.,. , . p, •*';^''';'"';''T'''*^ 14 fubijcicnjiiraDco.&ipfc
mihabitur : & lupcr omncs cedros Libani ^ Chriftusfupcromncsexal
tabitur. i Dominiexertituum. Vbicunq;devidoriavelvindiftapn,i8a. domini loquitur,dominum cxcrcituum cum comme- ibid.j«r.g. inorat,nc dubucmus dccius vidoria, cuius tanta cft po- tcntia.
k Cedros libam.t^ox Domini confrin^entis cedros.Et.yidi im- J-p"""-*-^* .. piumfuperexaliatum & eleuatum fitut cedros Libani,&tranfiHi, dmLKX^ & ecce non erat . Sunt tamcn ccdri boni odoris ,qui cum Dcute.j.ai Apoftolo diccrc poft^unt: ':hrisli bonus odor fmnus, Vnde cc E dri Libani quasplanta.&c.Etalibi:Pon<jTO in terram ahfque aquicedrum,& t.«x«w.Libanus mons cft Phocnicis rcgio- nis,ccdros habcnscxcclfas fupcr omnes arbores . Bafan, rcgioArabixjCuiRcxOgimpcrauit.Qucrcushabctglan diferas,quicibuscft porcorum,non hominum. Pcr ce- dros Libani,dcnobilitatc fupcrbi : Libanus.n.candida- tio PerquerciisBa(an(qu?ignominiaintcrprctatur)qui in cocnolibidinisvolutantur,accipiuntur. quorum fru- dus dxmonum cibus cft>non hominum.
^ Proco- *
D E LYRA. ^ I T.tinC\xtUiaitkhomo.IdoUstnclinaHdo.Omnli,n.islapec ^ cita muUipUcata fuerunt inter ludjios ante captiuitatcm Babyloni eamyVt pJtit..t^.I{fgum.& maxmi tempore Mana[fc,^yH^.z t . a Non crgo dimittas cis.Vr^miJfa culpj^hic confequenter de- fcribitur pa:na,& primi in ^enaaliyfecundo magis infpecijU,c.Jt- quenti.Vrima in duaf-quiaprimo defcribit pinam,fecundo ojiendit tnedelam,ibLfluiefcite Circa primum dicit propheta.7^on ergo di' mittas eis,qua(i diceret: Ex quofaciunt iflj turpia, vt prxmiffim «/?, non elidimitiendum tantum dedecus culpx fme decoreiufiuix. Confequenter conuertit fermoncm fuum adpoputum dicens.
3 Ingrcdcrc in pctram,& abfcondcrc in foira&c Quia multi depopulotimore regis i^^abucljodonofor & excrcitus eiusab fconderunt fe in cauernis petrarum,& in foffis terrx.
4 A facic timoris domini.', ipfmt 'Habuchodonnfnr a Deo miffiadpumedumpr£diHapeccata,quifuitin ijoc fijgellii dotnmi,
5 Et a gloria maieftatis cius./. a malefiate eiusglonofj , quia
fecit
fecit t^abucboionofor vcnire cum raldemagna & excellcnii potC" flate cui nttUus deregno ludx potuit}eftflere,ideo fubditur.
6 Oculifuhlimis hominis./.Jcrfw/* regis,quieleuatiisinfu' perhiam rtbtUaucrat Cbaldxis.
7 Hu miliati funt . Quia fuit captus & cxoculatus,rt babetwr
8 Et incuruabitur altitudo virorum . Quia viri bcllatorcs fuerunt occift & captiuati.
9 Exaltabitur autcm folus dominus in die illa.'.(«»c ap parebit cius potcntia in puniendo peccatores . Ideo fubditur.
10 Qmadomini cxcrcitnnm.r.tempus vindi^i/e eius. ii Supcromncm fnpcthnm.t.corde etatum.
11 Et exCcKum./icA- ambitwne.
1 j Et fupcr oem arrogante i.fuperbi loquente conira D%um, ! 4 Et fupcr omncs ccdros Libani fubl i mcs & crcdas,& fupcr oinncsquciciis Ba(an,f. machinjTuctJ txtalibus lignit non potuerunt eos defendere.
4< I Et
t^OK^I-lTEIl. t Oput manuum fuarimadorauerunt. SciVicct illi qui COS clc * gcrunt. I £t incuruatntfe homo.2 re^imdine rationis. t Et humiiiatus eft v/r.i.dcicdus a ftatu virtutis. % 7{j)nergo dimttias eis.finc dcbitapunitionc. 3 higreden . Dcfctipta culpa.hic fubditur mcdcla.dini dicitur:Ingrcdcrcinpctram.IdcflChtiftum,pcrp9niten tiam recurrcndoadipfum,
t yi>liftwUre mfofii bum.uiti carne Chcifti confofta cla
uis
uis&lancca.
4 '^ facie timoris domini,& a gloria maieftatis eius.f. in iu- dicio finali,in quo Chriftus apparcbit in maicftarc. 6 OcuU fublimis homtnis htimiliati funt,& incuruabitur altitw^ do w>or«»w.i.fupcrbi tunchumiUabuntur.
I o Quia dies dumini exertituum fupcr omnem fuperbum. fcil icct cordc.
II £f c.vcc//«w.i.abutcntcm potcftatem.
1 3 Etfupcr omnem (jrrogdHifWJ.locutionc.
14 £»y«pfro»»nc/ fcrfro^. i.principcs fupcrbos,
Tom.4, B 4
47
Glof orcJ. & Nicolai de Ly ra
4B
/iS 4c Procopius . Eos per Libanos cedri intelligit, qui fa-
% ftu occecati intumcfcunt.Na & ipfe procera: valdc funt
necvfibusidoneosfruaus gerunt,vixquevelfcnefcunt
vel putrefcunt. Erat vcro omni idololatris genere reter
tiffimuslibanus. Hinc&quseineovagabantur,maias
Ezech.Zt b,
,quib. df:£^o iniwm. b pei; omncs colles eleuatoSj5i fuper omne rur- t Heb.putant hngua lua ma Zoladmm^c i-.ii '^ ,r ^ r " ^ , . f fc proprieTliarfisappeila-
;St««m^^^^ rimexcelfam, &fuperomnemmurumuni- .\i Sialiterdicitur,Syrueft.
Allegotice,
poteftates:credi fignificant. a Montes excelfos.Vto varic tatevirtutum.alij bonorii inontes,aIij colles appellan tur.Pro diuerfitate vitioru, ali) impiorum montes,alij colles fuper vos b Et ftipe
Ad literam . Venientibus Romanis, & turres & mu- c ri funditus euerfi funt . d Allego.Qiiia qui vita,&vir tutib. eminebant,vel pree- e minere debebat, in illadie fubuertantur . Turris, vcl ad munitionem vrbis eft , vel ad fpeculum fit . Hanc computatis fumptibus de- 5 bemus jedificare omnes . Sed fi fuperbierit, cadet fu- per eum a quo aidificata fuit:ficutillainSiloa vel le rufalem qus 18. homines interfecit. Muri ecclefia2,fa picntes viri & omni ratio- ne firmati , ne dogma per- uerfum praeualeat veritati.
aTScilicetTNobilltate:
bfSupetbia. b
c f Luxuriofos qui fruftificilit pords.i.iiamonibus .
fublimes 6^ered-as , ^ fuper omnes quercus
csuperiores.
Bafan.Etfuper omnes montes excellos^& lu-
fSuperbos.
naues onercnimio grauat? facile fubeuntnaufragium, ita coipora multa aUmoniaobefa.per voluptatemillcce brasjin voragincm perditionis demerguntur. d Tharfis . Cuiuslibet maris. Heb.n.quodcunque mare Tharfis appellant , & quafcunq,- congregationes aquaru
maria.Iuxta i\\a:Congregatio
nes aqnaru appellauit maria. Si cut narrat lofephus , adue- nicntib. Romanis,q in por tib. erat coprehenfi funt,& naues eorum fuccenfx. t Heb.putant lingua fua ma
D
Bcn.i.b. lofephus
a TEos qui manibus lucra feftantur
tum, Scfuper omncs nauesTharfis, & fuper
aTTemplur.i quod valde pulchrum.virgines & iuuenesbf Humana tatione con ftruari erieens fe cotra ratione p-'.cTAlij venudati,alij occili.alij fame mottut
omne quod vifu pulchru ell. Et incuruaoitur
a f l^oientia, nobilitas.
omnis fubh'mitas hominu , & humihabitur
a f tdeft altus apparebit, vel in iudicio.
altitudo yirorii, & eleuibitur dominus folus
a f Cum drderir inimicos fuosin captiuitatem. fldola. fHoc ad vtrunque.
f in die illa.Et idola penitus conterentur.Et ia
afldeft l?tibulacordiuniinquibuscotidiialunt. b f Vtabfccndanturprae
cipiiikterrahiantis. n
troibunt in fpelucas petraru , & in voragines
a 1 linmink a domino.bfOu.indo apparrbit glotiofus qui contemnebatur.
terr^E a faciefbimidinis diii , et a gloria ma-
sf Q^^ii videbaf dormire bfPer Roinanos vel Chaldjfos vel i luditiocfTerrenos
ieftatis eius:cum {urrcxei itpeicutcre terram.
fPromiffionis. f Captiuitatis. i.^.». .w»»...v... . 1....V. ~ a fFalfa dogmaia . b f Eloquentia;.
i&,49.j.Tecu vnde"'domrnus ad icrufaia S tln die illa proijciet homo t idola argenti 10 de vtraq; & de die iudicij
dumLXX. loqxiitm. Suptrmanusmeas a finquibu confdebant. bfssp^nta:. t ^um dicat lioc fpcciaUter
fui &;^ limulacra auri fui, qu^ fecerat fibi, ad priorem fenfum rcfe-
1 rendumeft.
5 e Incuruabit. omnis . AUeg. Humanus fermorationa- bilis videtur, finon fit diui
4 na: fcientias comparatus . Cum autem mendacium veritati, quafi ftipulaigni appropinquauerit,voratur
5 &deperit:&dogmatafalG tatis qu£e idola vocantur,
6 ab eo quoqj quoconfifta
7 erant, penituscoterentur. f Etidolapenitus . Hocm captiuitate Chaldasorum, quando ludsorum idola
8 comminutafunt, &inBa» bylonem afportata metal-
9 la.Invltima.n.captiuitatc non leguntur ludaei idola coluifle. Ideocommiftim
AUegoricc.
Ibidetn5>.e. -1- infraji.d. I Oginia.
;.Reg.ii.a<
Pfal.47.b. Pial.io<r.c.
depinxi muros tuos . /J« Procopius; Muruseft
ars dilferendi, eos qui dogmata diripere,& diflbluere co nantur , propulfans . Inde & vrbis lerofolimitanx muri in Domini manibus defcripti efle dicuntur . Hiericonti- nae autem fola lofue voce oeiedi,proftratique. Superius ergo excelfa quae eflent fola reprehenfa funt, hcec autem quae robur aliquod celfitudmi coniunctum nada funr, .i.qui perfuadendi facultate potentes attoUuntur,excelfi muri nomine a propheta figurate defignati,in die Domi niperdendiveniunt. .£-<•■
c Vaues. W^hvxit lofaphat naues quas mittebat in Thar fi,fed contritje funt in Afiongaber . Habuit & Salomon^ naues quae ibant in Tharfis, & reuertebantur,cum arge to,& auro,& ebore,& fimijs . Sed quia vterqj peccauit, alius voluptate Gentilium ff minarum,alius regis Sama ris focietate ; vterqj ad ethnicos refertur & ha;reticos,in C quibus fulgor tantum eloquentias & fenfus diabolica ar te conftruftus, & fermo mortuus .- quod fignificatur in cbore,&fimilitudo humanxrationis,quam veneramur in fimijs,vnde:r« fpiritu vehementi conterts naues Tharfts.Sut & naues bon»,de quib. dr: Qui defcendunt marein naui,&c. •5« Bafilius.Per naues corpora defignantur,per quae ia- aaturhoies,in falfuginofa huiusvit^fluduationc,vt.n.
Beda. Aedificauit Salomon rex in lerufalem Aflaroth idolumSydoniorum,&c.vbi (ni fallor) oftenditur,quia Salomonnunquamperfedepoenituit, quiaidola quas edificauerat,non deleuit,
•j: Bafilius.Quandoquidem fcriptura multis locisedif- ferit de Chrifti in carnem aduentu, & deeo quod ad iu- dicium venturuseftnonnuquam de vtroqueenunciat. Quae autem nuc occurrunt deprimo aduentu: ftudium .n. illud ,quodnianufa<ais idolisadhibebatur innihilu abijt.Non iam fignifices& ftatuarij,non etiamquxcun que olim erant venerationi,pari ftudio perfruuntur fcd in (pelxa & caucrnas deieda funt. g in dic illa . Allcgorice. Argentum,eloquentia,aurum fapicntia,qu9 a Dco dantur hominibus vt feruiant Dco,, & de Dco loquantur. lUi vero abutuntur in idolorum fi inulatione,vnde: Dei eis argentum.& aurum:ipfi vcro inde ope ratifuvt Bial . Cum ergo quis perterritus primum in fpe- luncapeftorisfui idola condiderit, & in voraginibus terreabfconderit,non audeqs proferrcquodmalcfin- xit , Yecundus profedus eft vt proijciat, & in fe effe non patiatur,
" a n
5.Reg.ii.b,
Salomon ai pe uituent.
Allegorice Ofee.i.b.
F
NICOLAVS DE LYRA.
1 Et fuper omnes montcs excelfos,& fupcr omncs col les clcu^tOS, i. fortalitia in rupibus,& locis quaft inaccejfibilibus dejlruentur per regcm Babylonis, quantuncunque ftntforua in mu- ris.ldeofubditur . Et fuper omnem turrim excelfam,& fu- peromnem murum,&c.
2 Et fuper omnes na. quia Sedecia & popub fuo defecerunt omnino viHualiajIer.j i . quafolebant apportariin copiaper naues Tharfts.
3 Et fu per omne quod vi. &c. quia Chaldtei abflulermt de regno luU quicquid erat pretiofum & pulchrum.
4 Et incurua om. fub ho. /. deijcietur per captiuitatem & mortcm.
5 ^t dctmhiim 6iO. exponatur vt fuprL
6 Et ido .pe.con. ^«m ChaldM confregerunt ipfa,portantes fe- cum aurum & argentum & alia metaila,Iere. 5 z.d.
7 Et introibunt in fpe. pe. ibifugientes & fe abfcondentes a Chald£is,vtpr£diBum eH. nam & ipfe Sedecias rexfugitper via fub{erraneam,vt didum fuit ^. J\eg. 25.
8 A facie formidinis domini , jtc eft in Hebrao,C^ expona- turvtfupra.
c, Cum furrcxit percuterc tcrram./. ludxx perT^abucho- donofor,tanquam perfuum Hagellum. '% 'i- k.m'; h...^ .
I o In die illa proijciethomo id.ar. {ui.quiaplttreidepbpulo fugientes portabant fecum talia. Sed quia propter pondus impedie~ bantur a velocitatefug^jproiecerunt ea ne caperemur a Chaldxisjfi cutproijciuntur merces in mari,ne{}ominesfubmergantur.
•J< tVt
MOI^.ALITEB^ t f Etfuper omnes quercus Bafxn.i. fuper luxuriofos, eo 9 Ba- fan interpretatur pinguedo.
1 Etfuper omnes mortes excelfos &fuper omnes colles.i. fuper pr^latos maiores & minores fuperbos.
t Etliiperomnemturrimexcelfani.i.do^orcn\(\iperhnta. t £^/;'peroOT«e7ww«r«w.i. congregationem fuperborum.
2 Etf'4prromnes naues Tharjis.i. fuperbientes de fortitudi- ne daftis.
4 ^t
4 Etimuruabituromniijublimttas.l fuperbia quocunquc modo fafta.
6 Et irfo.pc.coBf c.i.paftores fifti, & religiofi falfi.
7 Et intro.infpe.&c.i.iattztent fi poflTent.
10 /ndiei//ijj?»-o^"ciet. i. proijciendacognofcet. t Idola ar.fui,&c.i. fiaionesfanftitatis & fapienti?, quas faciunt hypocrit^.vt honorentur ab hominibus:parum, autnihUdecognitione veritatis hxbentibus : pp quod per talpas& vefpertilionesfignificantur&idco cum dc.
49
Ifaias CaD. II.
A a rt ador. tal. Non i n te , ^fcd ficut talpjE fimulacra gcntiumoculoshabent & non vident.Et ficut velpcr tilioncs quelucefugiunt, cecc.n.funt.Sicomniadog
ap,
w»xv-
yo
vt adorarcc talpas & ucfpertiliones . Etingre- dietur t fifluras petrarumA' in cauernas Cixo- rum a facie formidinis domini,8^a gloria ma ieltatis eius , cum furrcxerit percuterc terram.
1 tHicverfu-ia I-XX. non habftur. b tCht.ftj.
1 tem pcrucnitur. - D
2 b QHJifcite er. Quia h.TC cucnient nifi quiefcatis. Qmefcite ergo ne fa:uiatis in Chriftu , qui purus ho- mo videtur:quia fpiratna ribus,<5c viuit ficut alij ho mines.
mataventaticotraria:qui nni<?r/-if^ Arn-^ -,k O.^;.," " • r--9- x bus proieftis ingrcdiiitur: b ^"i^lcitc ergo abiiommccuiusfpiric^mna l qui preicccrantin fiffuras * Ta--,.e,u..Bcu. ^-^^^^^^-c^^ 4 ^ ^^
pararum , & m caucrnos c ribus cius cftiquia t cxcclfus, reputatus eft ipfe. 6 ocsgentes dominus. Et ip. ,uor.pufaxorumvtnonmpulue- , \. „, ^ ^ fcfundauit eaaltiffimur
s eft ipfc. rc & vih luto , (ed in hrma rationc vcrfcntur , & inuc- Hebraium tamen cxccUum fignificat.non excelfus.Ipfe
Pfal.rii.«.
c _ £.vcW/-«y.Excclfusfupcr ^^'^■^^'^
niant fibi diucrfa virtutum foramina, quibusadvcrita- eftcnimipfa altitudo, non tantummodoaltus.
NICOLAVS D£ LYRA. ♦ I Vtadorarcttalpas5cvcfpcrtiliones./»w//^«i'fn»»»im4 gtr.ibiis prr artem negromantit Jadn dimones aliquanJo dabant refponfa.
i Et ingicdic fiC pc. Erponitur vt fupra quia efi replicatio Wifdemfententtxad rmiorem ttrforem. 3 Quicfcitc ergo ab homincHic confequenter oft;ndit me. delam contraprxdicia maUparnf.fccejfationem a prouocatione irJi diMin^maximi per peccatitm idololatrix, &hocejt qnoi dicitur: Quicfcitcergo ab homxncldeft a Deo^eiuroffenfm cauenio. :>iripture entm veteris teftamenti faera frequenter lo-juitur dc Deo morehumano. Etftmiliter vocat eum jti-juMtio hominem vd v'.- ^ rtm,& maximc,qma erat hummanius. vaie dicitHr Exjd. i j.a. Dominus qua/i vir pugnator. Jn Hebreo hubetur, Uominur virpw pmorjiue qHjfi . Etticutibi vecaur vir pugnxtor , itj hic homo iratMs,quafi ad vindicfam parjtus^tdeo fWdit tr.
4 Cuiusfpiritus.'.a«/.)e/<ft<f.
5 In m.SiCC.Homn.n.iratusemittitanhelitTtfumofimpernares.
6 Quia excelfus reputatus eft ipfc. ab ^ngelisfanais,qui eumfumm^ reuercntur, & multo fortius dehet timeri ^ reuereri abbominibiis cauendo ab offenfa ipfius.fecundum Hcbrfos litera eft ifta. Quicfciteabhominecuius fpiritusin narib.eius ci\.quiaittquoappretiatus'eftipfe,&fecundum ipfos non intclli- giturde Deo,fedde homine moriali , &ideo noneftponendafpcs in eo,fed in Deo,& hoc eft qwd dicitur.- QuicfcitC erf^O ab ho- minccumsfpiritus in naribus eft.'.'/«* viuitpcriefpiratic- nem aeris , &{ic eftfragiUs & mortalis ficut alia animalia refpi- rantia:quia in quo appretiatus eft ipfe > quafi diceret,fn nihilo refpe _ Bu Dei.Etexbocfubintelligitur,quodadhttcidolaquiefuntabeofa Hi,funt minus appretiania, vtexponit l{ab. 9al. & rationabiliter qujntum ad hoc : quia effc^us non exceditfuam caufam efficiente, fedmi^isdeficitabea.
M 0 1{_.A L l r t i{. ^ I Ftado.txponendum efl. idcft, adorarc faccrct.f.fcipfuni apr«di<ais ,
3 fliiefcite. Hicponitur mcdcUcontramalaprxdidla cum dr:Qiiic(citc &ci.Chnfto cius offcnlam caucndo.
C A P.
III. Cce entm. Hucuf
qucdciudicio
diciputant,qd
fcquiturdc ca
ptiuitatcvctu- ra:quam alij ad Babvio- nios, alij ad Romanos rc- ferut. Sed mclius cft cuaa rcfcrri ad paflionc Chn- flj, poft q oes gratiar dona- tioncs a ludcis ablata: sut. i^^^ Tcrtullianus.Qiionia ad.huc contendunt ludii, rccognofcantcxitum fuu, qucm pracdiaum crat a CprophctiscospoftaducntumChrifti cflc rc!aturos,ob impictatcmquaipfumdcfpcxcrunt,5coccidcrunt. Pri- mumcnimcxqua dic nationcs fccundum vaticinium iiaia:,in finc fccundi capitis, rcccpta lucc cuangclij abic- ccrcidola, abHulit dominus a ludora intcr ca:tera,fapien tcm architcftumqui cdificatccclcfiam Dci,& ciuitatcm lanaam,& domumdbmini.Nam ftatim apudipfos cra tiaDcidcfijtcflc. r r &
* Procopius.AbfoIutode vltionisdic fcrmonc.aliura cxorditur dc p^nis a vctcrc populo aufcredis, quod ad- iicrfus iuftum confilmm inierunt.
Hicro-
C A P. III.
4 Cutus ipiritus.&c.i.icritcr punicns peccata.Talis cnim
puniens fumum dc naribus cmittit.
6 iiHiaexcelfus,&c.{. a Dco patrc qui conftituit cu iudica
oIum.Ioa.5.d.Patcrnoniudicatquenquam,fedomnciu diciudcdit filio, g iudicabitin formahumana gl or io fa
1 » Q^ii ■ol<ii(li« <fx,'nfttrf *h hoinine ta- U, ledraJiaU Cuiguiuem iaftum lUco inoneu. b ^Cui ■icmo leCllit.
Ccc cnim dominator do- minus cxcrcituum aufc-
a YDuabut iiibuUii. ^AUcctdoti- bu» b f A pnncipibui.
rct a Icrufalcm & a luda
• f Omniaeii lan^uida , omiiia infirroa quu Clififtum occideruni 'nrjob roloconfoiiiiio.
validum & fortem : omnc
» "" P'""" la-cquid come liiur , hoc ludii$ fic abdulit dominuf n «c filio» deuof»ient.Tqi» de ci*lo 4efeendii,qai coafirmat coc honMiiis.br Pet aquarn ,juic<]uM bioitut. i Quj bibetii ez hic aqua, liiiei it^jin.
robur panis, &:omnc robur aqua:. 6c^for-
I
2
3
4 5
6
7
NICOLAVS DE LYRA.
C A P. III. Ccc cnim do.Hic confequenterdefcribitur prna commi nata magis infpeciaii.Et primoprophetaofcendit propo fitum ,Jecundo aihoc iniucit exemplum parabolicum cap.e.tertio confirmat diHumfuum,capit.6 . Vrima tn duas, quia
frtmupanadefcribitur,ftcundoabeaparspopuliexcipitur,feq>*en- ti ca.ibi: Indic illa eritgermen domini. Trima cli huc in duas : auia primj de/cribiturpeenafexu virili.fccunio in muliehri, ibi. Et di- xit domtnut Deus pro eo.Vrima ad huc in duas: quia primo iefcri^ bitur poenj.fecundo fuhiitur caufa,ibi: RuitCnim lerufalcm. Circa prtmH premittitur paena tranfmigrantiTi, &fecunio fubditur — pcena
* Hicronymus . Ordo cft, quoniam noluiftis ccf- farcab homine,cuius fpiri- tus cft.in naribus, qu i cxcel fusrcputatiiscft.fed e con trario fudiftis cius insagui nc,& coeitaftis in cu confi- Jium pcflimum . Ideo fiu- £lum adinuentioniim vc- ftranimcomcdetis. Nihil apud ludxos poft pafllone dominiforte& validum, fcdoiainfirma& laguida. b Omne robur pa. AWcgO. Dluina fcriptura , quando ^^"^' "-^' attritionc cxpofitionis in- -'"*"•'• ''• digct,cibuscft,quandofacilc& finc laborcfumitur.po- tus. HancabftulitDcusIuda:is,(5cdcdi6gcntibus. vndc: ^fereiura vobit regnum Dei, &c. Et alibi .• Mitiamfamem in terram, nonfamempanis, ncqueficim aqu£,jed auiicndi vnbum z>fi Habcntludxi pancm.habent&aquas^fcd fincforti- tudincvclroborc.Lc^untfcripturas,&nonintclligunt: tcncnt mcmbranas, lcd Chriflum ibi fcriptum fugiunt: & laftc aluntur quafi paruuIi,non folido cibo.quia forti tudincm pcrdidcrunt , infirmi funt, & olcrx comedunr. Athcltarumfoliduscibuscft , qui vitam fufteniat, cor confirmat.
t0 a f^irtim
pana remanencium,ibi:Et dabo pucros,&C.Ora primu dicitur.
1 Ecccct\imdomit\itor.quantumadaiiumgubernandi.
2 Domi. qua>itum ad poiejtatem.
3 Excrcituum./<fc/f Angelorum quifuntcxecutores diuinc v9 luntatit.
4 Au fcrct. pfr Ch ildcos in hnc fihi miniftros.
5 A Icrulalem & a luda validum. quantum ad agilitatem mcmbrorum.
6 Et tortcm. quantum ai robur.
7 Omncroburpanis &omnc robur aqua:, &c. Quiain lerufalem obJe[fa a Chatdas defecit omnino cibus &potus vnde de bem robur beUatorum fuftentari.
*i Etiudi-
r.iu
M0I{.ALITEJ{^.
1 1 tcce Oow.Hic prophcta dcfcribit macis in fpcciali poc nammalorum Iuda:orum,pcrquam fignificaturpuni-
tiomalorum Chriftianorum, cumdicitur. 2 Ou.ex.au. idcft aufcrri pctoiiuct.
5 oilerH-
5 .A lerufalcm. idcft abccclcfia mctropoli & circunftaii tc dia-ccfi.
t (^alidum. ad fuftincndum pro iuftitia laborcm. 7 Owne r«/;«)'^4m.i.fpiritualisnutrimenti,c6qdin fcri- ptura pcr pancm & aquamjois cibus & potus fignatur.
j 1 Etvirum
J»
GIofyrd.&NicolaideLyra 52
Num. 14. c. I. Reg. i.a.
l>roue.xc.i Eccle. 2^.a.
Firti bellatorm. J^OR cft apud ludfos qui pro lcge bcl- ^ let qui f m eam iudicet:cmnesenim vani & flulti (unr. . b Et ariolum . Qma ahqii vera ariolantur vt Balaam,&
diuini quinquevrbiumPalaEfthinorum.quoru confilio
arca domini remifla eft.q.d.Et veri propiieta; & falfi aufe
renturaludaeis.
c Senem. Quem LXX^re
sbyteru tranftulerunt. Glo
riafeniscanicies.i. fapien- a
tia,de qua.- Canicics homi b
numprudentiaeft. Solus c
Abraham presbyter.i. fe- d
nex appeHatus eft,quia pau cioribus annis quam mul-
I.Reg.u.b. tiquiab Adam vfque ad Sem vixit.Roboam perdi- dit regnum quia prcsbyte- e ros audire noluit. f
d Trincipemfuper cfuinqua- gintay&c. Aliego. Princeps g poenitentiae, & eorum qui faluantur per p^nitetiam h Chriftus eft . vnde dicitur: Quod fi quinqnaginta viriiujli inueniantur in «'«jVarCjfaluan B da fit.Iubileii quoq;quin- i
terigetfe in quagenariusfignificat, cu
Allcgorice.
Ccne i8.d.
t pueri.
£blcfcet, Match. i2,i.
Et dabo pueros.Cxxm Cffitcra in pcrfona f fua dixiflet.fu bito inducit dominum loquentem pro maiori authori- tatc, oabcy&c. Talis fuit Roboam qui fecutus eft confilia iuucnum,cum quadraginraduorum annorum rcgnum ccpiflet.Salomon aiit.i 2. annorii , nec tamen iuuenis di- . .^L,-,_ ■ r ,. ftuseft,quiafapies.Daniel
» TVtnemopomtrefifterchoftibus vinbilibus l!Ueinuifibilibus,quiirrqueho- ' :,,J;^;,- „,,„,.
die iicuiunt. b fQuia Romanosiudicespoa taptiuititem habueiunt. c fliam qUOq, aniC lUaiLlU pUCl ,
nontltprophcta:;6£nosnoncog.ampliis. ^ ^ poftq iudiCauit,feneX ptC-
tem 5^irum bellatorcm , & luaiccm & pro | sbyter diftuseft , quia fa- TMotibus. ^ I picnslndcprohibet Apo-
2 ftolusepifcopu ehgi neo-
j phytum,ne fuperbiat ficut
diabolus.vnde: Fidebamfa-
tanam ficut fulgur de coslo ca-
dentem.
h Ejfar.LXX.illufores.Qiia leSji.illufcrunt concubina: Leuit£e in Gabaad effoemi nati dcliciofi fafti in foe- minas Allcg.Magiftri quo
^ ^ »rc ji^-L" c.f que populorum illufores
rum,& t ciioEmmati dommabutui eis.Et f cor ^ n,nt,qui deuorant populu . Tcontta f^ .r aV^""""- 10 Deificutefcam panis, &
ruetpopuIus,uiradvir:vnuIquilqucadpro- „ peruerse fcripturas inter-
a fQiyru,dci.ctd,ligc,eficutf.meiij|unbTSinerat.one.c1Aetateveh j^ prctant . SiC & iu CCClcfia
ximumluum:t tumultLiabiturpuercontrale- \^ pppeccatapopuliaufcru-
t tur boni principes, religio
D
t popuC Dan. ij<
phctam 8^ariolum & fenemrPrincipem fuper
a l^Qujnquagefimum caputaccipiuntLaeuitsianitores. b f Qu^i {ola vultus reue rentiarolt;thonor.in. c fVf inconfulr-oainiapricipitcnt.
quinquaginta' & honorabile vultu,& confilia ^
\
a TPrin"<;ipcm artificiim, fuit Befeleel. b 5r Qnjbus petditis omnis aEdificandi ■ ' ' Sicutfapic
gtatiaad eccUliam ttanilata eil vnde . SicutTapicDsarchitedlus fundamen- T
tuuipofui. c ,5 Qui fcilicercxertit.itusfitin lege& euangclio. 4.
rium,6?rapicntem de architedis, S^prudcnte 6
fHisablatisqiios dederam. b TMotibus non Ktatc. c ^Vi cmitati , cu- -j
ius princeps iuuenis ell,8c princeps mane comedit.
eloquij myllici . Et dlbo pueros principes eo- g
a «tLalciuifluxi imbeHes.b fTunc.cfvbi non eftgubcrnaicr, coiruitpopulus,
- h " ^
r.Tim.j.Si Luc. lo.c.
ludic. tf.
AUegorice.
t vi facict » affliget.
3 .^Gt^iicre vd viia.
b f Alij alios non communiter eligunt. b
lUS
Chriftuscftprinceps,fi- k nem,&ignobiIiscotranobilem.Apprehcndet 14 fi,doaores,confiIiarij,&
cutfabbathi & aliarum fo
lemnitatU . vnde : Dominus cji filu! homiiis etiam Sabbathi,
Poenitentialis Pfal.quinquagcfimus ponitur: Mrferen mti
De«j, Perquinquagenariu apartctotumintcllige. Pcr
hos omncs principcs intellige ablatos,& idco no eft mi-
rum,fi apiid cos omnis digmtas perit , quib. ncxi conce-
ditur bellandi potcftas. 'J,::'
c PrMrfewfew.Doaorcm velauditorem. Primus.n.bea-
ruseft,qui fapiens eft.Sccundus qui fapietcm audit.Pru
dentem LXX.auditorem:qui in ecclefia neceflarius.Vn-
de facerdotes olim conftituti funt,quidiiccrnerentquo
fpiritu prophetx loquercntur.
Mattb. ij. g. f De archittdis. Ipfc Chriftus f abjri filiu9dr-.& in Parali-
Aiicgorice. pomenon vallem artificum legimus.Ibi quippeerant ar
I* Co7!''i jtb! tificesquos non inflabat fcientia , fed humilcm Chrinci
j.Regii.b.* fequebantur.vndc:Ego fum minimus Apoftolorum.
•J« Amhx. .Ab§iulttluct(eis.nob'\s dedit.inuenimus,Iud3EO- C lu fpolia multa,pentatcuchu Mofis,RegnorQ Iibros,pro-
f»Jietas,pfalmos,proucrbia, inuenimus admirabile confi iariiiChriftQ,PauIiiprudent€architedi3,fapienteaudito re populii Chriftianu, qui nouit ea qu^ leguntur audire, lud^ushetlibros^fenfum librorunon habet, het prophc tas, non habet quem illi prophctaiut lefum Dominum.
g £t
prudentes.Confiirgitpuec contra fenem,nullufq; ordo honoratur. Sanftus eccle* fiaeftatus confunditur.
i ■ Ttter cotrajenenu Bafil. Mctuo.ne mala hn»c ad nos vfq; pcrueniant, vel et adfint nunc teporis.quo pucri quidem a:tatc adolcfcetes, morib. aut iuniores,presby teros offbn dant ecclcfix, minimeagnofcentescoru fadta,necobfer- uantcs decorum ordinem ecclefijc: cumq,- ipfi flagitiosi vixcrint etiam bellum inferant hisqui probe vixerint. k .Appnhetidet. Ad littcram. Dum lud.Ti Romanorum obfidione clauderentur, in trespartes diuifi erant . Alij tcmplumarccmquetenebant,aIiJfuperiorempartemci uitatis,alij inferiore,& quos volcbanr, fibi prjeficicbant, ctiam vcrnaculos patrum fuorum diccntes.Veftimen.i. cftprinno.&crui.autemh^cfub ma.tua.Hoceft vidlii habcs& vcftimentum,princcpsefto noftcr ,dfimodo a famecruasnos,& ruinanoftra tuofuftentcturauxilio. 4« Bafilius. Vcrusprincepsnonperhecexternainfignia dignofcitur, cuiufmodi funt purpura,'torques, fed quia virtuteobtinet principe digna . Praifenti quide loco ar- gumcntiiquodpoflitgcrereprincipatu, fumitur non cx co quod aiam expoIiuerit,fcd ab ambitu & cultu vcfti- metofii.Oremus &nos,vt qui prxfunt ecclefijs,autqui
^ duces
OiuifTo I dxorum.
NICOLAVS DE LYRA.
1 Et iudicem, tdefi iudices ad quos referebamur cafus var^ in Jerufalem de alijs ciuitatibus,
i Et prQphctzm.ideflprophetasfa!fos qui decipiebant Sedecia regem & populum,afferentes quod non traderentur in manu regis Babylonis,vt habctur lerem.^ 7,
3 Et arioIu./.<Jtt'o/of ,^«i immolando dtemonib.in aris diuinahat.
4 Etfe.^KW Chald^ino deferebnt gtati aut dignitati.io fubditur. 5Principcfupquinqua.&hon.vul.&pfi./<i^J/'<//^.(i«%r.
6 Et fapicntem de archi. ide/i principaUs in mecanicis.
7 Et prudcn.elo. my.i.doftores magnos qui intelligcbant legem etprophetasinotantumfecHndufenfusUteralesfed etiammyliicos. Quod autem de omnib.^latibus pradidis multi fuerunt duhiin Ba bylonecum loacim l{ege luda.patet ^.^eg.Zj^.Et diciturillacapti uitas proprihrafmigratio,quia loacim reddiditfe regi Babylonis.
5 Et dabo pueros principes eoriJ.Hic cofequenter poniturpf tia remanttium. Et primo a tranjmigratione loacim vjq^ ad defiru^
3icnem ciuitatis fub Sedecid.fecundo pofi deJiruBioncy ibi: ^pprc- hendet. Circa primo fcicndum,quod tunc populus rtmanens fuit pc-f' ftmh gubernatusipropter quod inpopulo fnrrcxerunt contttiones & diuiftones & alix miferi^yita quodilli qui duBifuerant in Babylaiie iudicabantur melioris conditionis quam illi qui remanJcrant,S hoc efl quod dicitur: Et dabo pueros principes eorum quia pofi loacim prtedicim regnauit filius eins iS.annorum. &poflillu Sedecias. zi.annorum, & ftc fuerunt iuuencs ^tate, & iuniorcs moribus, & per confequensfueruntpe/fimi.
9 EtcSo.do.cis.qa fuerHtignorates,et mutabiles sutficut fnulte rcs:Vterq; .n.rebellauit regi Babylonis in malTtjuu et totuts populi.
10 Et cor. po.i» peccataet miferias ff defeclu regiminis,fecundu quoi diciiur Trou. i .b.t^bi nonefl gubtrmtor,populus corruet.
11 Vir ad virum. Idefl contra virum.idco jubditur.
12 TumuI.puer.con.fe.&c./Ji/i/i-fJt^^i oi rtucrentia & honore. 1 j Et ignobilis cotra nohWc.fubiraHo timore ex defeciu regctiU 14 Apprehcndct.n. vir fratrem tuu. Hic defcribitm miferia
CMO^^LITEl^, t Et virumbellatorem. contn vitia. I £ri«dicm.fcilicetiuftum.
X Etprophetam. ideft prasdicatorem dcuotum pro falu- te animaram,& non proptcr quaeflum.
3 £f a/io/«. i.diuinatorefuperftitiosu,i«quoc6fidi5t ma- li Chriftiani. ppquod in poenam eorum df hicauferri.
4 Etfenem. moribus & astatc. nam in ccclefia praeficiun tur iuuenes,quantum ad vtrunque.
5 vrineipem fuper quin.i. dominantc quinq; fenfib. cii ob- leruationedecalogi:quinquics.n. dcce facifuquinquag. t Et honorabilcm v<i/rM.i.vcrum religiofum.
t Et co«y»/wri«»;.i.confcflbremdifcrctum.
6 Et
6 EtfapientemdcarcbittBis . Illceft qui difponit opus, & alij excquuntur . ideo per ipfum fignificatur dodor fcri- bendo, cuius fcriptura alij exequuntur legcndo vel prae- dicando. 7 Et prudentemtloquijmyjiici.i. cxTponcrzicitntQ fcripturaliteraliter & myftice.Di^aenamq5perfon? pro magnaparte defeceruntpropeccatisccclefix. SEtdabo. Hic ponitur mutatio q no eft dextcra; cxcclfi , cum df; £tda/;optte>-oj.fmoribus,gtate,&fcicntia. 9 Etejfcminati. delicijs &Iafciuia. ic ptcorruetpopulusvirad,&c.Pi-o^ Uerbiorum lt,b.ybi non eftgubernator,populuS corruct. 1 2 Tumttltuabitur puer cotrafene.qS frcquSter fit in rcllgio- ne. X 5 Et ignobilis. motib- f Cotra nobile.ihcnc morigeraiij. 14 ^pprebendet.n,virfratrernfuum,&c. Scquitur: Et dicet v(>
t fiimmion
53
ralher.
i.4.<L
^duces funtpopuli,non quidcm tcnificationcm reportet A abcxternocultu authabitu feciab ipfavcntate
a l{ejpondebit. Hoc in Hebrx-o non eft, fed de LXX. hoc
additur. SccJm Hebreum.n.itaiungitur; In diciiladicet.
b J^onfumtne. Non ftatim muUitudinis mdicio acquie-
fcamus,fed eledi ad princi
patum , menfuram noftra
nouerimus , quia DeuslU-
pcrbis refiftitjhumilib. aut
dat gratiam.Multicfurien
tes & nudi , cum nec Ipiri-
Ifaias Cap. III.
T4
rabit.
medicos iadant.non timc leC/j, tcs quod dicitur: T^equxias iMde.xjiiri^forti' nonfoJftsaH fetre iniquitates. C I{uitenim lerufjtfm . Ex pcrfonaprophetcQuafidi c car. Ideon6inucnient,qui d B vcliteis fubuenirc.quia do mmum blafphemaucrut, diccntcs; Dtmoniinn babts , & huiufmodi. ^^ d i^utatiugua. Quamuis -^ j^. RomaniquantG adfcpro •coiraTOi "'t)uto quod ncgabatur , c
f Eram. fVfrnaculum.
viifratrem (uumjdomcfticum patris fuij& di-
Tldco.
cet: Vcftimcntum tibieft, princepsefto no-
b r>efenli'^ne. c •'l.lc.lusin frincifcni.
f ^cmjiia.
Dixeruntenim ad Lotii : rbi fmt ytriquitn^rcffifufitadtc? D 4< Greg. Nazian. vtSodomitx quorumfcelcra vulca- ini.ii.deni tiflimafunt toto orbe, poena tamen multo nobiiitntior, Athanafij. igne & fulphureconfumpti iunr, italuda:i ,quoru faci- nus illud immane crucis domini,toto orbc nobilitatu m
cft.«5cpcnamccndijvu!ga tifllma, ferro, famc & in-
ccndio l'untconfumpti,3c Sodomitisfimiles eftcihi. f i^tpeccatHw.MorzVncT. Peccatum fuum quafi So
corrumpit.
g y4;a)!im.€enrum.UXX. Vx aiae corum , quoniani cooitauerunt confilium
a fQuilutficiat mihi &: vobis.
in domo mca non eft panis , neque uelhmea- x
tum.NoIiteconrtitueremeprincipcmpopuli. t p?§lmumcontrafemetip
R MTr'."^r^\?r'rr"''' iTi^^y'"'""^"'-? • 7 fos,dicentes:.^//:?.7««n«-, _
Ruitcmmlcruralem, &Iudasconcidit. quia g (hm,quoaiaminutitisefl - ^'^•'■''
a 'Ciuciiigeaucitigeiun. San^iisciuslup:inos2(fupcrfil.nolt. /...
d f roljuindefltueietemplara hocmanufailum.
lingu.i cof um & adinuentiones eorum contra
f ^ljntutfu-n. i '\diiain. b *T^efpe<lum mifericordii.
dominum ut prouocarcnt oculos maicrtatis |
a « V^uf» *QjiaCh.irtu.-iiin tafne iriJeatetcicderenoluerunt. bfQjjndo » poliiiinii.ir-nt.agnofcrnirepropieineccin fil.j Dcihccl'ui\inere. ,
cius. Agnitio vultuscoiutrefi^ondcbiccis, &: "» incorpusfolidum,ncccc-
^ Bafiiirs.C6fili3.n.ad- 9 ucrfusinita,incapitamaliE
t gneconfultantium rctor- o quetur , quemadmodum telaquaifemel inciderinc
- _ aft>olluii^uvA>.iiit:<:o vitiovc|.^fino. bfClainanics.Crucil-rrriu.f lauerecOdc.
I^m.nni^fo'!!/!..!.";;'' ^ pcccatumliiumqihG Sodoma nr.-e^dicaueriit
tamcn praxipuc mors do- *^, j . .^,.,». *
' f y. » 1 ^ccuodapoitnaulrij; uni (ahulaelt,inipictatemal.uondeie. b f Ergo.
minl CaUia lUlt. c fNunrt.Ii.nicofpoii. d«t(tuali,Mctitofi<opuniCDtac.
C ^gnitio proptcr pcccata
t densifcdrepercuffiuujin 12 luos iaculatores refiliunt.
h fru8i< adini<entionum,&c.
•5« Bafilius.Illorumopc-
i\
contigiflc mcntis fupc
habcbunt. a^Mrrr-lcni. b IQinctcmin-uetjt homo, iia;c& tnetct. .
iRfvei^ septHaginta.CofaCioCiac h nc,quonia fruflum adinucntionum fuarum
'*»"" pador VUltUSCOrUm rcfti- * lul»-oene,quiiiinpio¥«mali»oii)ui».nquov«lcmpcrdutat. blTeodeuii.
r»«'- ..«1A«.-._ » e fCiMi»pnBcipcmfumnRoman«poicnittiiadidit:flt ipfclubiaccbiiei.
titcis, vclltctitcontracos, nmpnM.
* Bafilius.Hoccftnulla comcdct. Vs impio t in malumrRctributio illisrclinquif fiduciaocu- ^"
losfuftullcndioculosadDcum,9pcccatnm coru non qualccunquc, fed talc, vt merito comparctur Sodo- mitis , quod quidcm non clam aut fuppudclcentcs (^ commiferunt , immo ca pal.im omnibus prodidcrunt.
Dixc-
t non finens tollcrc ad Dcu
i<5 acicm mentis. E< ''''« '«ge
70. vCoi teiii
t, TT- T /■ monium Hir
* Hicronymus.Iuxta fe- piciicn.
17 ptuaginta intcrpretes, qui
dixcrunt:
(^<e animiecorum, quoniam cogitauerunt confilium piffimum dicentcs: Altiitmiis iu~ jium quia contrarius efi nobis: itaqnc friHis oprrum fiiorum CO' medam , pcrfpicucdicitur dcChrifti paftlonc , quod inie- rint confiUum pcflimum.
Vopulum
NICOLAVS DE LYRA. ^^ "^ remancntium pofi ciuitatis de/irudUonem,quia lUi qui euaferant pa diuerfasfocietates,fugiebant ad loca deferta,iterant pofitiin tatJ ti mote & miferia,^ nuUus volebat recipere curd re^minis aliiuius turm^Jeufocietatis.& hoce/i quod dicitur:ApptchQndci cnini Vir fra.fuum.w//;/j<i cura & protcclionettusjdeo Jubduur. 1 Et dicct:vcftimcntum,(5{C.prin.cfto.no.i:^//«»»«f cww bus dcnudati, in ciuitate enim cccorum moaofulus eft ie.x.
Ruina autcm hxc. sdlicet popuii nofiti.
Sub manu . idcH,l»b cura tua ftt.
Rclpondcbit. lUc renuendo,diccrs.
Non fum mc.'. non habeopo{e(late nec fcientia vos faluadi.
Et in do. mca non eft pa.idefl,in tama panpertatejHm ficut
6 vot,ideo noto vnbis prxejjc.
7 Ruit cn im Ic. Hic conjequenter ponitur caufa panx prtcii- Hx.Licet enimfn fiiperius pofka caufa,tamcn l)ic replicatiir & ad- ducitur alia . Caufa autem i/iafuit nulttplicatio pcccatorum , intcr tjuaprimhponuntur peccata contra Dtum .fccundo contraproxi- mum:ibi.Topulum meum.Circa primnm rf/cJmj-.Ruit cnim leril falcm. quantum aiciuitatem & populum. 8 Et ludas COncidit.f. rcgnum ludxtcuius mctropoHs erat /f-
rufalem
M 0 /^^ L J r E ^. I fiimenium cfi tibi:princeps nofler ello. Siccligutur modo pra: fidcntcs in ccdcfijs communitcr.f ratior^e propinquiia- tis,fanguincvclnationc.Quodnot.itiiraimdi'citur.v/ff- frehendetvirfratemfuumy&c.Vclrauonc lucri tcmporalis: qupd notatur cum dicinir-.^e/imentum tibt tfi. ^ K^Jpondebitque. Idcft,dcbct refpondcrc- i 'hion fummedicus.i. habcns fcicntiam alas mcdicandi. 6 Etin dovio mca non cjt ;?a«u.Scilicct facra; fcriptur^.quo poficm ftibditos pafccrc. t titaueveiimentum. Scilicctvirtutum, t HfHnr conliiturrfmf.\oh\>^ p<iftorcm.,Scdocsqnantun- cunqucdcfccluofircfpondcnt ficutrhamnus, ludic.p.b.
si
rufalem,& fubditur caufa,cum dicitur.
9 Quialingua corum,&c. Ver hocquod dicitur: Lingua.
cfiaidtmr quod erant blajpljcmi.Ver lioc autem quodfubditur.
I o Et 3Ai{i\itm\oncso/iendJtur,quld nonpcccabant ex paffm ticvel ignoraiitia,fedJiudiosi,& e.x certafcienuafiue malitia,quod exttt grauiffimum.
II Agnitio Vultus cor u m. Ide/l, ita erunt excxcati in malit qudd malitia relucebit in vuttibusfnis,ficut luxuria mereiricis relu cttinfaiie cius. Et nonfvtummodo in eorum vultibus,fcd etiam in rei bis,& geJlibus,idco Jubditur.
1 1 Et pcccatum fuum quafi Sodoma prardjicaucruntf
inuerecunde &pi,blicipeccando.
I i Vx ani mx cor u m . Vropter culpam , & ctim penam /e-
qiientcm.ideofiibditur.
1 4 Quoniam rcddita.5'ci7/fef malapanapro malisculpc.ve rui:t4ucn,quia, quifucruiit iuUi iiueurrunt tiinc Habytunios propi tioSfVi patet drlrrcmia,Icrem..^o. ideofubditur.
15 DiCilc iiifto quoni.im bcne. Scilictt/ibi erit.
1 6 Qni frudum adinucntionum, &c.'. retributioncm ho- tiorum JuoTumpercipiet.tt contranJi dicitur de impio cum dicitur,
17 Va; impio in malum. Cf /'a/er/twrfnrw.
•a Topulum
St fotmeytgcm confUtuitis,vcmtc,& fub vnibra mcarufuiejcite. 7 liuitenim jcrujakm. Mic confcquentcrponiiiir caufa dia.-epunitionis, quae fuitpcccatum contiu doinmum, idcofubditur.
t Li/igua corum,&c.ccntra do. Blafphcmando. 10 £t<jiJn/m»/on«for«>w. Adnouitatcmalorfi ftudcndo. 'I» .Agnitio vuitus eo.i con\ malitia apcita in mo & vcrbo. t !{p/poncicbitcis : Pa-na dcbiia fuftincndo.idco fubditur. 1 j yit uUeorum. Quod cft comminatio ctcrna: ptjcna;. ly Z5/mc/«/?o,eirc.Supplccntfibiin rctributione. t FruHum adinucntionum. Qnx funt in bono. t Comedct. In beata fruitionc. 1 7 f^.t impio in matum. Scilicct in pocna gehcnnx.
t Vopttltm
55
GlGf.ord. &:NicoIai de Lyra
5^
^ a Topulum mtum.^ Hierony.Loquitur fermo propheti-
A cus contraScribas& Piiarif£Os,quiturpislucri gratia,
vt accipcrent decimas & primitias filin Dei negauerunt.
Caueamusnefimuscxaftoresin populo,ae iuxtaim
pium Porphirium matronae& muliere* fintnofter lena
Porphifijfiul tus,quxdominentur in ec
titia. clcfijs : & de facerdotali
•j« Bafilius . Perfpicuum eft in nos intendi fermonem D hanc,qui quidcm in presbyterijordinecooptatifumus. Veftr.x fidei concredidi vineam iftam, vtqam excolerc- tis,vos autin veprcs rcdadam abfumpfiftis. Fitaut hoc, dum docemus qua; non conueniunt , dum palmites ari-
dos,& frudu vacuos exhi
ffllTugradufauoriudicct foemi a
crifunt. narum.
b Toptle nieuf.-^ Bafilius. Qai adolefcentulis fubij- ciuntur,quiiugo premun
tduftore. ^"'^il^. uu. nb.ad
mumexii
ria rerunii
debita,m feruitute fcdadi
funt, iibertateinfuper per
immodica feruitute perdi
dere,digniores funt quorii
mirereantur exaftorcs ,
quam vt eos beatificent.
C Et ■ptam gre(p4um,Scc. In-
b ^AHomino. f Vcrba domini. c BenequJa. ~ b ■
a fOpCTationum.
enim manum eius ficcei : t populum meam
a f Non doftores. 5^Sciibx& Pharifaeiexhibentesiidniitias & decimas.qui doce ledebuerant. b «rEoium,vel ipii elfTminaii.
cxadldresfui {poliauerunt,& mulieres domi-
a fQiyfi:Sedne treda.eis,qui3 Popu.m:;. b 5^01eumautem peccaiorisnonim- pinguet capuc raeum.
ISaceiloiesadulantcs eis ; quibusaccipiunt.
ulbru, &abcxaao- b natasfunt eis.PdpuIemeust qiiibeatum tedi- +
1 Vltimum ViqUe CUl , ftlandisverliis. b*^Ne laudeshominemin vinlua. ^Rcftirudineiu operum.
guntur,qui pcnu cunt, ipfi te decipiunt : dc viam crcfTuum tuo- t
nqUib. eXOluant C ^ : f Malelaudandr.
rum diflipant.Stat ad iudicadum dominus,& ^
f Tandem. ^Ariernum.
flat ad iudicandos popuIos.Dominus adjudi
a tProphciis & patnnchis vnoe. Quandoledeiit cumfenatotibusterix.
ciumvenietcum scnibus populifui &:piinci
Iere.(f.cl. ]|zech.ri.
|oa.i4.a.
a f Apoftolis Dcquibus.Conftitucseos prin f o.t. o fO Phar fzi & ictibi.
c ^VioIenier exigendodecimas,& huiufmodi.
tsnogate qu^ fit via hona , & e pjbus cius. Vos eiiim dcpafli eftis vineam mea.
■" ambuUte inea.Std fi erraui-
f Innocentis.
mus^audiamus dnm in Ezechieledicentem: D<iio els viam altera . De qua: Ego fum via,reritas & vita.
* Procopius. Viascon- fundebant,qui vmbris ac-
teonfunditis quiefcere doccbat. Nequc vero paru nocet, qui adu- latoriebeatos dicit, cum * adempto fcelerum fenfu , quaead pocnitentiam du- cit, viam claudat . Parit.n. affliftiohumilitatera, ti-
t&llacib.ocu niorcm autem & fuperbia foelicitatis prxdicatio. d stat ad ludicandum. \zm quafi iratus. Non fedet paratus vnicuique reddere iecundum opera fua . Vcl,Non fedet adhuc vt in pra:fenti iudicet, fed ftat , confiderans & di- fcernens omnium opera ,quafiadhucpoenitenti^locus
ji eft,& fpatium referuat. Populusquipropterimperitiai
& fimplicitate deceptus eft , ad huc vocatur, vt faluetur. Nonfedetdominusquafiiudicas , fed ftat ad iudicandii, volens populum ftare,cuius via diflSpata eft.Cotra prin- cipes & presbyteros venit, vt indicet, dans eis locum de- C fenfionis.vnde:^<i«/^j^'cfm injermomljustuis.
* Tertullianus.Sgnificatiudiciumquoconftitutuseft iral. yo.i. dominus in iudicid, atquc ex inde omne fcriptum pro- Martionem" phctarum paflionisfuaj impleuit.
Tertuil.fumit ^ luftinus. Stat ad iudicandos populos,ideft,propedie adiudican- fcniores & Scribas & Pharifxosad iudicium vocabit,
mum)paffiue. immiflb Romanorum exercitu.
Tr^^hon™ ^ yosenim depalit. Hieron.Rcor hoc fuifle inter fenes & W on- principes veteris populi, quod inter praesby teros & epif- copos noftri temporis.
Domum Ifrael. b Senfu vel (piriiu, qui folueie fi poteiat nec Ce dcfwnderc.
c Elt. d fQuaii.Ideodamnabit ves in iudicia. Nanque
o pniicpcs.
S &iapinanLi paupcris inddmo veitra. Quare
3 f Vel affligitis alialitcra. b TOrphanotum, viduj^rum. ^
atteritis populum meum, &: facies pauperum "
a ^Faine aitenuatis.vnde. Demoliuntur enim facies Uas.Scc. h «■ Quem timere debetis.
•f commdlitiSjdicitdominusexercituum? Et 9
3 *^Inlufeibiam.
dixit dominus Deus:Pro eo quod eleuat^ funt
lO
a TM'noiesjciuitates,vicl, oppida.ijua: inlibiu Icfu filiarnominantur.
[-• Devitio in viiium. c «iln «^iio notaiur fupeibii.
fili^ Sion, &c ambulauerunt collo c'xtento,
a 5^Signi'. lafcmtx. b Tt.udendo.
&;t nuabus oculorum ibant, &plaudebant.
II
12
13
buerimus,dum populi vi- tia non extinxerimus , dfi exemplo vitaenoftrafolu- aoris, finimus permulta admitti praeter decorum. f yineam meam . Vineam ^^^^- ' de Aegypto tranftulifti.^i- '^"''" ' neadumihi Sabaoth domus if- raelefi.
g Quare atteritis pop.meum. Noftri quoque principcs cum pauperes dclinqucn- tespublicearguant& con fundant, diuitibus pciora peccantibusnec nutumfa ciufit. hi quorum domib. rapina pauperum,du ecclc fixopesfibi thefaurizanr, & in delicijs abutuntur. Qiise ad (uftentationem E pauperumdantur , & fibl referuar, vel propinquis dt ftribuunt, & aliorum ino- ^iam , fuas vel fuorum di- uitiaseflcfaciunt. h Vroeoefwdeleua.HoCzd vxorcsScribarum, & Pha- rifa:orum praicipue: & ad aliasquoque poteftrefer- ri ,obquarudelicias &Iu- xu , viri caru pauperes cx- poliabant . Ne fe ergo im- munesexiftimarenta pcc-
cato.dicit dns:P/-o eoy&c.
* Bafilius.Quamuis (ermo pracedens acrioraquedani infinuct,continet tame quiddam per utile onerofae mul- titudini. Vitam.n.mulierum procaciumad moderatio- nemreuocant,queipfohabituafpcdu , inceflli, ftolaque adtalosdemiflafuamoftentantprocliuitatem ad libidi- nem explendam . Colh exttntc.
•^ Idem.Nam qux pudica eft mulier,prs pudorc ince- dit oculis in terram dcmiflis, \uubus oculorum . Probatio redditurmulierisfornicariceadopera ipfa anhclantis fa fcino ac noxio afpedu . Ipfo enim contuitu obfcoenam P denuntiatimpuritatem. laftu enim oculorum fagittam plane exitiale emittit , vt bafilifcus qui afpedu folo fuos corrumpit ipeftatores. An non etiam filia: ecclefijcob eadem in ius vocata: funt?
* TertuUianus. Caput maritis fubijcite,& fatis ornata: eritis, Manus Ianisoccupatc,pedesdomifigite,&pluf- quam in auro placcbunt . Veftitevosfericoprobitatis , by ftuno (an£l:itatis,purpura pudicitia:,talitcr pigmentar^ Deumhabebitisamatorem. ^' mol\^.
NICOLAVS DE LYRA. •J« I Vo^\^\lva.\yM:\xmHiccoifeqi*enterponunturpeccatacontra proximum cum dicitur^Vopv.lum mcum exafto^rcs fui. idcftt fuperiorcs qui erant tyranmnonprincipes, a Spoliauerunt. Bonisfuis.
3 Et mulieres dominats funt cis. Quiapertrahehant viros Jiios ad idololatriam.
4 Popule mcus,&c. tfli crant fa'ff prophet^ promittentes eis projpera,cx quorumpromil]ione populus rebellauit regi BabyloniSy Cjr jic cum ciuitate perijt . Et quia hoc fa^umfuit iudicio diuino. ideo fubditur.
5 StZiSLAindic^mAnm.i.adpunitionemmalorumparatus.Et tjuia ijia mala erant principaliter infnperioribus, rt diBum efl,fe- ^«ir«>-.Dominus ad iudicium./. vtiudiceteos defuis tyranni- dibus,ideo fubditur verbum ipfius Dei ad eos dicentis.
Al O K..A L 1 T E B,. t I Topulum meum. fcilicet principcs & pr^lati tyranidem exercentes.
} Et wrt.i.principes & prelati per moIUticm carnis efFoe jninati.
4 Toputc meus. Adulanda
•{■ jpje tc dcci.in malis nutriendo,& a bonis pcruerteriido.
5 stat ad iudicandm.i. ad pumcndum pr^ diitos malos.
6 Vos cnim,SiCC.i.populum ljrael,qui dicitur vinea domtni in- Jra cap. y .b. cuius bona dcuorabantpriiicipcs, & populus rcmave- bat pauper & nudus. ideofubditur : Etrapina paupcris in dO'« moveftra.
7 Quare 2ttcritis.6cc..AngaTijs,& iniurijs.
8 Et facies paupc.^ wawe attenuatis,quia in tantum rapichant bonapopuli,qu6d hon rcmanebat ci fufficientia vicins.
p Et dixit do.Hic conjequenter defcribitur pava in fexu mtilie
bri . Et primo quantumad fubtradionem ornamentorum, lecundd
quantum ad mortern virorum,ibi:Tutchcrrimi quoque viri . Circa
primum pr^mittiftr infolentia mulierum,cum diciiur.
lo Pro eo quod eleua. Elationementis.
I r Et ambul.exten. col. Quodefi indiciuinterioris elationis.
1 2 Et nutibus oculorum ibant. Impudicd refpiciendo.
13 Etplaudebant. DiJJolute ludenio.
^diudi.ve.i.cnm Apoftolis,&eorum imitatoribus. 6 ^oycw^«.i.popuiumChriftianu vos tyrannides.
9 Etdixit dominus.Hic confequcnter ponitur lualitia 6c punitio mulierum,cum dicitur.
» o Tro eo qubd.i. male Chnftiane fuperbiendo. n ftami.Superbiamcordisexteriusoftendendo. J 2 Et nutibus oculorum ibant . Impudice inipicicndo, I i Utplauiebant. Diflblutc ludendo.
\ Tedibm
(
57
Ifaia! Cap. 111.
a T Vt ctJam IncrfTu videntcs aHicfrent.
58
dcbaCj&ambulabam^rpcdibusluis.&com- f ad militiam Chrini,queEzech.8.c.
a f Oriute rapini paupeniin.
b1 v'! pro {^matu Ct Jgronnnia. ^ bl '
^Moralitcr. Pro et*,/fttoJ fleua A ujimr. Corripiuturanima: inp«dib. quxinrupcrbiacriguntur ,^ • i" •- 1 1 - " bi . - ,
^?^'"« &non virilcmduritia,iccl a politogradumccdebat:Decaluabitdominus
,^^"' d;fl"olutione feminca le£ta . a » QHopeccafadetcgumut.
tur, & pcrdui' ornamenta verticcm hliarum Sion,& dominus t crincm ^
VirtUtU,qUetOrgbUS, mO- a «r B.omsnisirruent.bus.
nilibus,armillis,&huiuf- b canimnudabit..lndieil]a aufcret dominus 4
niOdidcfcributUr.COntra » f LiinnIxEcrlcfixoinamcnta, quialole iulliti^iHuminantur. J _^
quoquc foeminas harcdi- c ornamentu calccamcntorum, & Itanulas, 6<;, 6 caput Dequo. Sicktvnguen t Nate».
CUntUr,qUZambulantCX- a *'Oin3mentumcollivf'^ueadpcc1usdcpenden$,inquoiniclligentia,ir!ftii tum tn Capite,^UOd defcendlt m „. ,
tCniOCOUO nUtUjllgniiq, ^^^ KcKcca.nronfalibus. dTCapiti..nauoeftomn.sfcr.fus'^ barOambar. ^aron,&C.
locjuuntur. tl>.io.e. a Df «/«j/^tf.Qiiod occuUu cftpafcbir, &foedacalui- cicsapp.ircbit. Nihil enim B opcrtucft,quodnonreuc- iciur.
!t.x».a. b /B<^»e/7/rf. fcilicetEaby- i"fc lonicxcaptiuitatisLVclvc- d olfacloralia, &inaurcs,&anulos,6^gemmas 13 h 77.eWf?rtf.Veftis mulie '^ rius quando capti funta e a^ Dequ.buj:ibunidc»irtut.-invittuicm. b 1 Qu; u* hnraeti , ac M bris tcnuiflima , & vifui p
Romanis,& omnia orna- . ^ ...w.s^usop.^.stp^winqu.husf.nrns p,otcgj.nM,r i^ uia xftati idonea, &indc E
inrrontcpcndcntes,&: muratoria,& palliola
a ^ Quiuu, f ncepiocum omnium rc^la llringiiur. b<r Vidcmut tnim quifi pci fj^cculum.^c. c ^ 5ub'il.i vel.im.na.
& Iintcamina,& acus, & Ipccula , & finddncs
a ^Q^bus opciiuatci bumu. . f Q.^bu> iei;imurconira itdotem v.tioiii. ^ 1 libi. !><i'''u<um » *utru'-rtiot,at cotiupfjt 'iint cicatrice» Stc.
nafiis, &inraocn;buspu- &vitta';,& theriftra. Etcrit profuauiodorc bliCiS.Moralitcr ,quoquc l '-- •^ -.. --
a ♦'Oinamentum colli vtque ad pcclus dependens,iii quo iniclligentia.inctii b f Q^atlibetoinamcnia. cT Bracbiorum.lcilicct bonaopcia.Hisacccpit KcKcca.nf onfalibus. dV Capitit .n quoeiiomn.sfcr.fus.
torqucs,& monilia,&:armillas,& mitras^ 6<
a l^ Ciiia,uiu.i)ux jcfcriooncsdicuntux f In qu'bus uiHretiono. b5^ Taloiii, ^ limilcs .itmillis.vndciFcs non offrnd;t. Et, E i!a'int pcdcs meos i Lipfa. 8
c rCo'l. .)u«8t .'•i.-i.&.-argentitexuntHr viioulis, fcilicctlenfu ,&fcrmone. _
dilcriminalia,& pcrifcelidcs,& murcnulas,&: ,o
a <| In (;uibw>mulcnmpoitjb3nt,&al.aodoramenta vtiiinusbunus
f Ncaudiamuk .udiciumfangui-
o4oi CbiilU
I poit. ^bau
b t Ab aunbus. nit, fcd <)u> habct aiircs , audiendia.idiat.
b ~ '
11 12
pater fignauit.vnde.-rtt/i. i-uc-«s.c.
gi.acuUmlitHilitudinis. Yilius
quoquc prodigus cum fto
la anulum rccepit, & cal-
ccamenta .
e Cininiasinfronte.Quihus E«ch. ij.a.
oranoftradecorantur, &
f Urteamiha. Hicronymus
vt latis in dfio perfrua pfai.,. j,,
mur deliciis.Vnde.ro>-re«-
tt voluptatis tn<£ fotabis eos.
g Fittas. Qus animu huc,
illucquefluentem coftrin-
gunt.
t' .•ra& "^^"''* pcrdidcrunt. Siuc < . .lum mctaphoricc mulicrum ,
tiioooe idcft vrbium ornamenta licalui- dcftruftafunt.qujcinpla- teis,porticib' foro & gvm
_ 1
adanima ha:c rcferimus. C Cali eamenioium . Qux in lolitudinc nofuntattrita, fcd ita,vt cxtraxcruntdc Accypto, pcr quadraginta anuos in dclcrto habucrut Hiscalccaturqui a<jnicar ncs funt comciiuri.Calcca ti pcdcs in pra:parattoncm tuangf hi pacis. CaUeamen- j^ icr«fw.Hxcdurarcnonpof j funt.li cxtento collo am- bulatur. Si pcdib' veftimc
s ^ viito.-uni, J< peccatorun cin^b lumtx s .cilitis in Minitc.
1 Mcndaci. d ^ T->iia> *( icflcso
b * Auica. T^Vciit-tis. ^Slatcac-
cf recoiorumquoqu.fque conltiiDgi.
^ l^iovrtuic viiium
i6 nominatur: f iheriaenim t Thcros. 17 sftas dicitur:' a.Cor.ti.44'
iS i Fjfiiape^oraliciliciH.Qua.
19 caftigaturvbcra,neexube
20 rcnt. Dtfpondienimvos ,&c.
21 Et al ibi: In ^egypto mammte li tujtconfraSi.tfuni. 2j k Etmcerebuntatque.Qaicvi
quelocum fuum diabolo
foctor,&prozonatfumculus, fi^^crifpinti *J dedcr°t?&corfuumomni
• f Cj^iis dciuipatio b «r Qnscum locum tcnn in facmu.is quem >- n j- r ■^t
latiooalcincp.fcopir' tPior-ttiMteamiQa. ^ 26 Cuftodia nOU fcrUaUCnt,lU
ciinccaluitium,cVprofafcici pcc^orali t cili- *7 gcbuntportxcius, &ab-
a ' i"a:nile»'i '.k>'
cium.Pulch
bTIuucor» , iiiU.tiaiuftincni tviabiteom.«rRomano. 28 k'ntCfpOnlO lcmpcrinlu-
icrrimiquoqucvirituidadioca- ^9 aucrit,&corrucnsinpul f Miiatoic, ^ io iicrcm (cdcbit.
dent,&:foitcstuiinprxlio.Etmcrcbuntatq; ^' ^ Lugebuntportxeiusy&de.iCin^Mr.c
.1Qu5,<ioc«l»cc.n.u.u.. ,V.U^u-di.u.eueHacit.vcl,lcbsomn,mo ^ 3* /o/-/^ l'l tma /erfffczt . MctO- " j.duft,o »
d.iefla j3 nomicos, iudiccs, regcs, P""^"'^!'"'*'"
lugebut porta: cius,& dclbla ta in tcrra fcdebit. 34 principcs, qui folcbant fc- i4J.68.c.
dcrc in porta,vndc: .Aduer ta trahuntiir, vt pro munditia matronali tcrrx fpurcitia fum tne loq^ebantur, quifidcbantin porta. vcrtatur. d ^nu
C NICOLAVS DE LYRA.
« I Etzmbuhbant. curiosi,&Ulttuci"cedendoperqu.tprouo- cabuniur homlnes ad luxiiriii,ideo fubditur pana dtbua t« dicitur a Dccaluabit Dominus: auferendo naturale ornamenium. ^juUiriius a naiura datijunt multeti in ornatum .
3 Crincm earum. decUrando falfitatem capillorum extraneo tum ad compufttionim capitis addidorum.
4 It} diciWi- fcilicetdiuin£ punitionir.
5 Aufcrct dfis. quiamuUeres fotulartbus airiofis rtehantur.
6 Et l unul: idefl incifiones ad mod-4m lun^faHa f in fotulat ibut, yt dtcunt alnjui. .Alif verb dicunt, tjitod lnnuUt eraut t^UAdum par- uc bulle auref dependentcs circa collim.
7 Et torqucs. idesi ornamcnta in fuperiori parte veflimentorum faiiacircacoUum, & dejcendentia vfque adpeHts, ficut, c^dtui- fio vefiium erat tn fuperiori, parte pefiorit.
8 Etmonilia.a(/(o«(Mn^en(/«mi//4m diuifionem.
*/ Et armillas quejunl omamenta braibioru circa fapulas,tdeo duunturabarmo. lo Et mitras. idefi cw.ufas. 11 Etdifcriminalia.»</c/?/»cci"i". li Etpcrifcclidcs. ^n* funt oriiamtnta brachiorum , vtl proprit manuiim.
13 Et murcnulas.7M.r^fi(inf infinibus vefiimentorum contcxtf ex diuerfis colorihus: ideo vocabantur mureniiLe.
14 Et olfadioriola. idefl vafa parua arginua,velaurea,vbire' ponthantur redoUntiaad magis bomiucs prouocandum.
15 Et in aurcs. idnji omamenta aurium .
16 Et anulos. idefi omamenta digitorum.
1 7 Er gemas in frontc pcndcntcs.lnbihstenim fcrta in qui-
. M O l{ .yi L I r t t(. ~
• Tedibus,&c. ad luxuria homincs ,puocado,Scqr pocna a Dfc<j/«at/r,i. manifcftabitcaru vilitatc latentc, fcilicct earu adultcriu,& fornicatione.&ficquicquidboni vidc batur in cis,amoucbitur pcr carum infamia,idco fubdit 4 <n die ilij. Pcr iftaornamcnta fignificaiitur ocs condi- tioocs, quae vsdcbantur in cisbon»,& aufcrunturpcr
ad~d1 t I o.
In cap.ybi diciiur i« poliil.Et prophcta.i. ^phctas falfos. Hoc quod diiitur W'i :Etprophrta ircunaH^lo. ihicUriintr de ve )phita,prout plani Uttrafonat/i lia cxpuiuturfiHndim iLlud
quoi
roiro.
#Cap.
bus etatgemcpofitf pmderttsinfionte. i8 Etmutatoria. /V- tji diurrfa ve/iiii paria. 19 Et pall iola.i.cttf riora vijiimcnta.
20 Etlintcamina,/j/f// intinoia luxta carmm . ^
21 Etacus,& fpccula. inlirumentc funt , ctmquibus muticres fiptal<ant ornumenta corporibus fuis.
2i Etfyndoncs./rf'".^ fnbtiliavclamina,tiuibusoperiunturhu-
tiiert in iei ra ilta. 2 J Et v ittas. idcfl pepla.
24 Etthcriftra.E'//tf»<if»7/y;e'r//?r»«w vifiislinea,quavtuturmu
lierrs m {fiatc.& diatur d tero ttris.nuiu unmiir, vt ibi fiat ruge
tnulie, & tenues ad curiofitatc. 2 j Et cri t. mulieribus prfdifiis.
1 6 Pro fliaui.f Jr infirrnitate,cir mijeria.Lt quia multiifuerunt tn
carccrate in locis fatidis. 27 Et pro zon^.(\uoligabatur ,vt ca
pttujr. 28 Et pro crifpanti. quta tral^ebaniur per capitlos, ex
infi>mitatibus,& mijcrtfsjiuebatit capilli aecapitibpsfuis.
2 9 Et pro fafcia £// amemfafcia ptHoralis vtta tenuis, C? ddi
catOj-iu qua flringiitur mamillx,nc ex fua gro(/itie tu-pitiidn.c ipge
rant.Ola tntm ijia infiiiiafunt mutieribiis tcpore captiuitatis Baby
lonicf. jo PuIchcrrimc./7/c covf quemer dejcribitur earutn
pcena tx norte virotu.Etprimo circa hoc oflcnditur propnfnum Je
cumio mfertur quodda corretartu,ibi:Et apprehendcnf.rirca primu
(/it//«r.Pukhcrrimi quoq; viri twi.idefl iuucncs cu qitibus mu
lieresimpudicfdtiiciabaf^tnr: ji Gladiocadcnt./^p/r»' Chatd.
3 1 Et fortes tui in prelio. non pvttnusje defcndere.
J3 Et mocrcbunt./c///tf//pr/</j/cw,eJr aliurumiiuitatum.Qjie
dicuntur lugere mttaphorici propter populi dcjtruiiioncm , ficut
praium ridcre diiitur, quaidvfluret.
3 4 Ft dcfolata. C^</a muri per Cl)aldfns fuerant ad terra deicHi,
malum infamia:, idco lequiturT 2 j U citt prnjuaui. fcilicct fama* pra:ccdcntis. /»ior.fcilicct infamix, 27 /ii/>r«. 1^"««. Namomnia
Sua: vidcbanturincisbonaproptcrinfamiam fcqucntc dta fuiftc iudicantur, & falfa. 'Pulchcrrimivtfi tui. fcilicctlingux:namproptcradulte riumvxorum fuarum vitupcrantur.
quod dicitur in Vjat. la no cft.pphcta , & nos no cognoicct zmp\ius:vndefecundumhoc,lMi.prophetia,qtticipitabiUotoco: Ecccn. dominator dns. nvn pcrtinetad Hatum Babytonice ca- l'iiuitatiSfin qua mHltiJuerunt prophctgfVt hrem' Et^cIj. Dan,
&hniuf-
\
^9
Glof ord. &Nicolai de Ly ra
60
A & hulufmodi vnde ajpiclenti beneftngula que de hac materia con tinentur in boc ca. magis videntur pertinere adftatnm huim cupti uitatisyin qua nullum robur habentyfeu valetudiiiem , necprophe' tar», ncc ariolum,& fic deftngulis bic contentis. Qux inglo.^ pro- pib appUcantur huic ilatui eorum bodierrio,& fpecialiter cu red- ditur caufa buiufmodi panarum, cum dicitur. Rjdit lerufilem , & concidit ludas, quia lingua eorum , & adimuntiones eorum contra Deum,proprit videtur competere ludxis modernis, qui quotidie in fuis expofftioniJM<j & fcripturis conantur admuenire aliqua falfa contra Chriftum. Similiter quod fequitur:PccCitlim fiium qua iiSodoma praedicauerunt , non nifi eis pioprit compau , qui
I publice approbarit quantum in eis eji occiftonem Chriil ,-:on abfi 0 dentes atiquid de maliciaibidemperpetrata . ^nde exp'tia mifena eorum, tam infexu virili, quam inftemineofiat^m pri.pbttat de fiC licitate eorum^ quifaluatifunt de Ijrael , abieiiis non credinubns
& hoc
&hoccum dicitin cap. feq. f. 4. In die illa eritgermen domlniin D magnificentia, &gloria,&c. exponatur prout inpoJHlla.
t{ET>LIC^. Inc. i.poHil-&Burg. differuntin appUcationc: quia pofiill. applicat aU capciuitatem B <bylonica, fimilitcr, & S, Tiiom. Burg. autemapplicat ad csptiuitatem ludxorum hodiernd. Sed cum VoltiUator exponit primam partem huius cap. Quod Dcus auferet d lerulakm foriem,vaitdum , & prophetum, fcilicetfal- fim,inqito confidcre folebant,& fuerunt decepli. Bur. di.fecundu gl. intelligi debere de vero prophcta.Et ex hoc arguit,quod hoc ca. in captiuitatc Bibytonica lociim no.t habuit,in qua quum plures sa- cii prophcta: fuerunt,fcilicet lerem. Baruch,E7^echiel, Daniet,&c. Svlnai lyocargumenturnThomifiaf qui expomt de captiuitate Ba- bytonica, & cim lioc de prophetadeinfiin^u diitino.Voflil. auttm cxponit depropbctafalfo : ideo argumentum eficontrueum, nifi qitantnm efi degl. per Burg. allegata, quam, & Burg.& pofiil. no reputant authenticurn.
in
Cap. XV.
T apprehendentfept^. Cu Nabuchodo j 2 JJI^S^ nofor Sedecia re- ge,o^ principesIud?oru,& ^ tribu Iud^,& Beniamin ca ptiuauitfalieenim 10. iam abdndae erant vltramon- tes Mfdoru,&i'erfaru nec poftea reucrfsE funt)potuit fieri , vt multoplures mu- Iieresremanferint,& fcpte b vnu apprehenderint, dice- tes:Pane,& veftimentum c habemus, nefine femine jiioriamur, & hoc malcdi ^am legis mcurramus.fci liccw^uLediSialieitliStqn^nd di mijerit leme fuper tfrram-.zxx fer opprobriia fterilitatis d nobis, Inuocetur nomen tuumfupernos, vtvirdica- Q ris nofter.Septenarius,& dcnarius numerusproptcrSnb batum,& decalogum Iuda;isfamiliarisert.lamcniuxta ambiguitatem Hebraei fcrmonisquo vcrbufabbanunc feptcm, nuncplures, nunciuramentuminterpretatur, hociocoplurespoflumns intelligcre. 4e Cyrillus:Cum finiflet dfis minas aduerfum ludxos quiChriftum inluceiuftuUflcnt, &aducrfus fceminas ludsas qus vtla(ciuarentluxu,gemis,acmargaritisnite rent, non induere Chriftum, & iuis viris caula fuerc,'vt plebem. a Chrifto auerterent. Subiungit Propheta tanta vaftitate per Rom. futura,vt viroru mira paucitas fit. Tnfraii. 9. ii/'«tw?w«//tm.SeptedonaSpirituslancti. Spirituifapie. tig,& intette5lus,fpiiiius confitij,&- fortitudmis,fpiritusfii'.ntiie, & pirtatis,& replebit eu fpiriius timoris dmini.QnxmvxXicrts dicuntur.quia ncmo generaturDeo,nifi per fpiritum.Et pluraliter,quiaplurafuntdona, cumlpiritusvnus
Allegor, Septe dona Spintusfandi fcpte mulicrcs sut. Vnde.- l^tonHiLct juper eu fpirnuf doniim, fpintus fapicnti^, &c. vir aute Chriftus diciiur,vnde Zachar. Ecce vir orus eft no rnen cius.ln die illa,ideft,dominice incarnafionis apphcn dcnt fepte dona Spirituslandi viru vnu lcilicet Chriflfi, quianulliialiumucnerunt,in quorequiefccrcnt. vnde: i« r) (jt4im videris fpirituni delcendente,& manentt, &c. Hi siit fcpte oculi,de quibus Zachar. ^uper lupide vaufuntfep.eo^ u li, & in vno aurco cadtlabro lucern^ feptc, fuffuforia /fp/e.NeC tuncprimu fpirituseurepleuit,quandofupcrcu baptiza tu mcolCiba apparuit fed in teporeconceptionis.
Moral. Apphedent,vt firmiter teneat, & no dimittat.
C A P. IV.
T apprehendent feptem
a ^ Chc Itum folum , qu! fine peccato.
mulieres virum vnum
f Cum incuiuabitur altitudo vrotum.
dic iila dicentes: Pa-
a f N 'li indigcniustuo vel vcfte. f Noflct cibusellpanis, qui de cilo dc- icendit: rermo Dei mulietum panis. & patT.
nem noilrum comede-
3 ^SiriTion- Pti qio om.iniur firgu!ac hr.rum mulicrum.
mus , & veitimcntis noitris operiemur : tan-
a t Vt oinncs dicsmut nominetuo.idelt cimnes voccmur lefus, vt omniain omnibusnoinm tuura fiat. b 1 Vtimperfectio legisin
euangclio coiHjileatu.- ^ lclus
tummodo inuocctiir nomcn tuum fuper nos
a t Capi uit.itis.
aufer oppiobrium noftrum. In d!e illa erit
Omnes viros tranfeunt» vfquead Chriftum nullu ^'^'^■^•* apprehendunt.TV(p« f/?e«r>» homo, qui nopeccet.ln homi- „ nibus alijs hofpitium ha- ^ bet fpiritus tribulationis, non manfionem quictis. Fuit cnim in prophetis, & inalijsiuftis: fedquiaho- mines , & ideo peccatorcs, in eisfuit, fed non manfir. vndcdefolo Chrifto.SM- perquem videris Jpiritum de- ,
fcenderitem,& manentem, hic eflqnibaptiXat. ^""•'•*
Auguft.Septe muUeres, q^^q. ^^ fepte Ecclcfis sut gbus fcri ex vet. tcft, bit loan.in Apoc.per quas Apoc. i. c. cesdcfignantur.Hx appre- hcnderunt Chnftum per fidem poftaf ccnfionem,pcr Apoftolorum pdicationcm. b Vanc Mj/ii^/l.Panis noftcr Xpseft, virgaderadicelefle,& flos mulicru panis pater eft,ficut,& Chrifti,g ait: Meus ci' hns efl,vt faiia voluntate patris mei.Taninofiru cvrnedemus.Cot pi^sXpi. C ye(lirnetisrioflrisoperiemur.OTm\r\C[\s\\xt\xlvt. d luuuceturrMnctuu. AChrifto dicamurChriftiani. I^an.^.e. e .yf</eroppro/>ri».quodpatimuraIudjEistaquafincDco ^
fine lege.vnde: 'a non cflis hojpi!es,& aduen^,&c . Vane noftru
Ephcf.
2.i
Znch,(?.c.
loan. Xt c.
.^jch.j. i.
^
NICOLAVS DE LYRA. Cap, .v.
j{ in' T apprchcndet.WJc ex didis concluditur correlarium.Cir- j X2i ca quodfcicndu,tjUjd in hebrp non incipit bic caput. Sed iiie r.i ifia : Et apprehendent,&c. immediatt coniungitur curn pr^- cedenti abjquc aliofpatio vacuo inttrmedio, qtiod eji fignum atte- rius fententie , ftu capitis apud Htbr^os: ideo efl conclufio fc quens ex pr^diHis . Ex hot enim quod ditium eH , qubd viri in- ttrficercntur inpr^lio , fequiturqubd mutt£ remanerent mulieres finevins : quia mulieres non /ic interficiuntur inprftijs. Ethoc
cowe«/e»^«f,c?<".QiiodeftSpiritufandlii, cumpatre,& filio equaliterpoflidcrcomnia,& nihilo indigere.Inuocctur nomen tuum fuper nos,hoc cft a te diciuur Chriftiani, q noftra habitatione cupiut perfrui: Aufer op^briu no- lku,ncampliusfoetore vitiorucxpulfi.acordibushomi nu larpe cogamur muiare hofpitium.
^«/er.Qiiiacofurgetcotra lapientia falfae dodrin9,& cotracxtcrasmulieres ideft,v/rtutcs.Vnicuiq;luuinfur gitc6trariu,cum nomecaru falfx virtutcs luunpiunt. |
f /n die illa eritgcrmen. ^ Auguft. In illo die in quo pro- . . ' miffum Dci adimplctum cli , & fidci facramcntum de- ' "^'^' claratu hominibus illuminati funthomincs fupcr tcrra, vt pcrcognitionccrcatoris punficati,qui rci fuctat mor tis,lficret ancrna; vitc ha:rcdcs.
4« Eufcb. In dicilla in qua predicla c6plcbuntur,de vo- Lib.t.det cationcgcntium.de ruina Iudcoru,fplendcbit Dcus lup monitr. c terra.ad cxaltandum,& glorificandum rcliduumquod 37' fucritinSion,&quodfucritreIiduii in lerulalem. •J< Grcgor. Pronobis incarnatuscft,frudustcira:fadus f^'''"!''^' eft nobis,fcd ia fruc\us tcriJB lublimis , qui liomo natus ^''^ ' in terrafupcr Angelos ivgnat in coelo. ^ In fpi ■
cft qitoU diatur.Ei apprehendct Icpte &c. qujcremes tiibuiere fponfum.Et quiu fponjtr,! pcrcii.et Pn.Uiidcrt v.xoribi4S , ($ filijs de ntceffarjjs, quodeji cHjjiulepro tut vxoriLus:& fic vnus vtrnnue i et cont^^gi tot vxoribiis,idco hoc >emouct!ir,ciim fubdi-.iir,
2 V M\C no?i:.v\. .nrouidtbiihus nobis,& fj.tjs de rifiu,& Vf§i.
3 Tantumodo wMiOCetuv. fcilicetqudajitnns "vxorestu^ .
4 Aufer opprobriu./i:i/'ttf Jteril,tatis,& iiibilpluspetirrJ' d te
5 Indieilia. Hicincipit capHtinHebreo : quiaibiprmittitur.
ii fpatium
M 0 K^ .A L l T E K^.
I Et apprehendent. Aliquado c6tingit,quod meretricesad Chriftu dcuotiflimereueriutjficutpatetdcMariaMag. & dcMaria Acgypt,&alijsplurib.&detalib,p6texponi gj dicit.Et apphedet fepte mulieres viru.fecundu fp dicit B.Greg.hom.25,quiafeptediebusomnetepusc6prchea ditur.refteleptenario numero vniuerfitas figurat, Gre- gor.Pcrfcpte mulicres, vniuerfuasmerctricu adChri-
Hum
ftu reuertetiu defignat:ideo dicif, gi apphedct viru vnu> ideft Chriftum Dequo dicit 2.Cor. 1 1. a. Defpondt vos v,.i viro virgine cafia exhibere Chrifio.Licct cnim virginitas qua- tu ad id cp eft corporis rccupcrari n6 pollit, tamcn quau lu ad id, quod eft ex parte mentis, p6t rcparari,diccntcs. X Tanem nofirum comedemui. ideft nolumus amplius otio- se viuercfed dc laboribus noftris. 3 TMtnmmodo inhoistnr ticmn tuum fupernos . Ideft mbis
^l
Ifaia^ Cap. 1 V-
upra.
a Eterit. •jcEufcbius.IlIifuntquosappcIIorcfiduum, A quicxVaftitateludxi.inuidaaRomanis rclidi fuerint in populum Dei, Apoftoli difcipuli omncs & fideles, re liqui autcm fame, aut incendio, aut pcfie, aut fcrro ab- fumpti funt.autpulfibonisomnibuspcr totum orbem funt difpcrfi , foli Apo-
JC)9»
ftoli, ^ fidclcs fcruatiex il la cladc,pcr omnes terras il luftrcs,&inclitifuntfadi, inidificatis ccclcfijs. b Qjafcripmefi. -jeBafil: In fupcrna Icrufalcm crcdi i>iIccftc<TcIibrum viucn- tinm,in quoconlcriptisut Chrifti difcipuli . Caudctec- nim,zit,quia nomaa vefirafcTi pufunt m ccclis. C Siabluerit.^ Ircn.Cuvc nitplenitudo teporis ipsu VCTbu p icipfum abluitfor
"*»"*" dcsfiIioriiSion,culauitpe
iuando. des,difcipuIorum,vtglcr 5 uieramus mortis, ablatis quxfuntmortis» invitam vcnircmus Dci , qui cnim pcdcs lauit dilcipulorum, toium fanftificauit cor- pus,& tunc miniftrauitc- fcam.ideft.vitam.
' <i«re- Jfi Clcm. Alcxandr.Opti-
''■"•^'mnmlauacru
Hfordcsanimx talc.dcquodic phcria. ^bluit
a T Apfriatur ttrra, & germinct Sal. rilius. f Reliquif Ifrael fal. fi, b 1~ln Hocquod Deus: Dominedominusnofler, quam admiiabile cfi nomeniuuniin vniueifa trria h
des filiorunj, & fillarum ifrael, & mundabhpingulnem ex medie D ipfoTum,fanguinem inicfuitatis, &janguineni Trophctarum. Pur- g^tionis autem modum fubiunxit dominus dicens : In fpiritu iudicif, & infpiritu vfiionis .
d Infpiritu iudictj,(^c. fcilicet tribulationis , & paflionis,
quibus purgantur eleclij.
germ cn domini in magnificetia, & gloriaj &
»^ FiliusMati». f Peftuftu vcnlris lui ponam fu. fe. t. ^ meo qnod ho- mo,&c. b Y Super omnes Angelos, & homines. cf Abco. dfQincie- dideiuni in eum, ahts ttH-^tia vt faibis, & phatifxis.
fruclus izux fublimis , & t exultatio his, qui
a <^ Abco. b ^ Hoc fcilicct. cf Non omnes, led rel'qurx.
jj faluaci fucrint de Ifrael. Et ent : omnis qui rc-
a S AaoocrcdeniibusabicAus. bf Ecclelia, quz Dcttm cuntempU- tui. & pacis vi(ionc peifruitur.
licliis fuerit in Sion , &: rcfiduus in lerufa-
»f A ChiilioChtiftianus. bf Scilicet Aportoli,Scali|s fideles,dequibus. Nifidominiiscxeicituuniieli.no, fe.qua <o. fu. c f Ptzdelhnatus.
b lcm,r3ndu>vocabitur,omnisquifcriptuseft f
af lo lihro viix. f Gaudete. quianomim vcttta fciipialunt in coel. (5 bfQiiP''""- vexleai. cf Quia alfirmitiuum .
Q__VereabIurtin baptifmo.
c tin viu in Icrufalem. f Sf ablueric domi- 7
a f vitiofum bfAninuaium c^Ecelcfii. d f Fiophetaium quem fiuideruntipfi.Sc pitrescoium. £t liturode quodixeiunij Sanguis eios fnpeinr». Srfupej filio* nofttos.
nus fordcm filiarum Sio'n , &: fanj^uincm le-
' f rcr txrniifntiam , vn.lr: Lauamini mucidi ciiuie. b» l.cuiora.
rufale laucritdc mcdio cius, in fpiritu iudicij
a c Giauioia. f Fcrucntis charitatis, qua ranguinein fudic b f Veiera iiinGcrunt in Chnrto e!l noua crcaliira.
8
Vnde .• i^afa nguli probat for- nax. Vnde Ioannes:£go ba- ptiTlo vos in aqui , iofe in fpiri tufahBo, & ii^ne Homo eih aqua tth tribuit, Deus Spi- ritumfan6tu,qui fordes ab luir, & pcccata fanguinis. Spjritus ardoris.q datur inbaptifmo.Extucn. ap- tGlona. paret,quibuspoena fit pde ftinata.quibus corona. e Etcreubit : Septujginta . Et veniety& erit omnis locus mon tis sion.^ Hyppolitus Chri flusaProplietis diftuseft veniens , 6c quoties vcniec abfoIuteIegimus,dc Chri- flointclligidcbet. ^« Bafilius. Poftexpiatio- ncm in qu^Iauacrum rege nerationis fit. veniet tepiis E quandoomnis locuscon- ucnictur monti Sion . f 7^«/;^ ideftobumbratio-
icunque
congre-
gatiooc« tiu(.
Uho.
NICOLAVS DE LYRA.
"* fpacium vacuum. Superius cnim defcripta eii punitio malorum,& h:c confequent-rponitur confolatio bonorum ftenda pcr Chrifium: Ouiafickt diHum eflfupra modus Ifai^tefi cum altis, qui tradatfi mut defcriberc myflerium Chrifli quod mtendit principaliter . tt
C i^iebrdireftduumhuius capilis refcruntad tcmpus Mcl]ix , Fnde quod dictiur hii: In dic illa critgcrmcn domini,&c.!n tran- fljtione Chatdaica ({ui apud Hcbrtos dtcitur Thargum ,&efiau- theniica, apud Ikbrxos dicitm : In tcmpore illo crit Mefiias domi- 'ni,&t. & iieo expofitores Lattni boc exponcnies de profperitate redeuntium decapituitate Babylonica magis ludaij^ant , tfuantum ad hocqudm Hebrx'. Igitur fecundum hinc fententiam hxc litera in duas partes diuidiz,<juia primb ponitur diHa confolatio bonorum ijuantTiadcorTt exdtationt, fecTido (juantu addiuina proti8ione, iti.Et crcauit.C jrcd primu dicitur: In dic illa crit gcrmc.&c. idefi tempore gratitctfux dicitur dies propter claritattm noiitix ad ]{pm.i j. d. Noxprxceffit,diesautcmappropinquauit.
1 Gcrmcn dommi.Ideft Chrifius , ^«i dicitur germcn domini cfuia non fuit conceptus virili femine, fed virtute Spiritusfanfli.
2 In magnificcntia,& gloria. in miraculorum operationejin fua rcfuTTcctione, & afcenfione.
3 Et ftuftus tcrrJB fublimis. idcH virginit,de qua dicitur in fra, 45.f». Apcriaturterra^&gcrminct Saluatorcm.
4 EtcxuItatiohis,gfaluatifucrintdcIfrael. idcfl ^po- Jtolis, (J alifsfidelibus , ifuiposi Chrisii refutredionim vifo dorr.i' »0 gauifi fuerunt, loan. lo. t, Et in die Tembccofics recepto Spi^ ritufjncio. .Att.z. a.
5 Omnis.qui rcliftus fucrit in Sion,&c. idcfiin Ecctefij^ vt dtcium eitfupra 2 . cap. Sed hoc cfi intelligendum de iilis,^ui m Ecclefia funt numero,& merito,& idcofequitur.
6 Omnis,qui fcriptus cft in vita. idefi in libro vite.propter quod f\ah. Sal. jicgtoffut, omnis firiptus, fciliccl fxculi vcniuri.
7 Si ablucritdominus.W/f aLcipitur fi,pro quia.
8 Sordcm
8 Sordcm filiarum Sion.ideSl ecclefiam fpiiitu iudicifiquia Cbriituf per viam iHtinix pro nobis fatisfecit. p Et fpiritu ardoris. (luia bocfccit ex maximoferuorecharit. 10 £tcrcauit,Nicco///t-^Nfnrer ponitur confolatio bonorum, ^ quantumaddiuinamprote£iioncm.Circaquod Jiiendum, quodin exitu de ^egypto dominus pTotexit plios Ifiael pcr colTina ignis ^n«/'/V.£jro(<.i?.ToUenfqueAngclus dominiqui prx- ccdcbatcaflrafiliorum Ifrael, abijt poftcos, &cumco paritcrcolumnanubis.'ic<7<«/ttt): Etcratnubcs tcncbro- fa, & illuminansnodcm, ita quod ad fe inuicem toto nodlistcmporeacccdcre non valercnt. Fuitetiampojiea. cotutnna nubis in protetiiontm lontra fHum folis de die,& cotum na ignis contra tenebras de noiie:& boc fuit infiguragrutitt Spi' rituffanliidandc Cljr.fio difcipulis in figno viftbili. ^fl. 3. qu4$ pTOtegit ardortm contra concupijcentiam , C? iUuminatcotitra ff- nebras ignoratif. que tanto meliorefi ijta columna ignis & tiubis quanto veritasefi mclior vmbra.Et ad titeram: fignum itludgra- tif ^pofiolis datc habuit fpfiicm ignis lucentis,non comburentis. Totefi etiam probabititer dici, quodapparuit ibi nebulalucidain fignum diuinx prxfentif fpecialis ptr gratiam, ficut in dtdicatio. ne tcmpti Salamonis 2 . 1{cg. 8. (^ in crctiione tabernaculi,Ex .^0 de quopotefl exponi quoddicitur ^8. 2. Et implcuit tota do- m u m,vbi crant fcdcntcs,/ccMn</«i» hoc iguur du itur:Et crea hit dominus,idefi crtauit,loquendo de futuTo pcr modum prete ritipropter cettiiudinem prophetix .
1 1 Supcr omncm locum mortis Sion. idtfi ecdefix mi- lilatii qux Sion dicitur,vt ofienfum ejt fupra tap. 2 .& quia adlite ramin monte Sionfuitmiffus Spirituffaniius in figno vifibiti^fu- p( r u^pofiolos in die Tentecofles , vt dicit Hieron. in epifiola ai Tautmum de omnibus facrx fcriptura itbris .
1 2 Et vbi inuocatus cft. C^/ro idefl vbiinuocatus efifideli~ bus, quiaejt totus oraiionis.
13 Nubcm pcrdicm,& {iimum.ideft gratiam SPlrituffan fiimodopredido prote^entem. * Supcr
hl 0 V^.A L 1 T E ^.
t
admittitur, fcquitur. ,^
7 .3'; ablutru aomiuns fordem filiarum sion, & fanguinem lerif
fufflcittibipcrpocnitcntiam rcconciliari. Et quoniam yj/f»»/d«fmdcwif.Scilicctinfcrioris. Etfubditurmodus
plurima: talcs Chrifto rcconciliatae, fcccrunt frudum
bonorum opcrum multipliccm cx dono gratix dium^,
ideo (ubditur.
I Cetinen dumini in ma^nificcntia (S gloria , &c. & exultat':o
ltts,q'4ifatuatifufrint. Idcfl fanclisquigaudcntcum Angc
li$ dc bonis opcribus pocnitcntium, Luc. 1 5 • b. Gaudiu
cnt Ant^tlis Dv.i, fupcr vnopcccatorcpocnitcntiii agen-
te. Ltqiiiatalcspocnitcntcs, cum ciuibus coclcftibus
alcribuntur, fcquitur.
t Sniiciin voc>ibituT vnnif qui fcriptuf eft in vtta in Icrufalem,
Et quonianihil coinqumatum m lcrufalcm fupcrnam
admitti-
ablutionis cum dicitur.
i^//p/m;4<«(/<c^. Idcflpcrfc£la: contritionis, &fatisfa- ftionis .
9 ttfpiritti ardoris. Ideft fcrucntis amoris, Luc. j.g. /^r- mittuntur ci pettata niutia, quoniam ditexit.
10 £f o-cdim. Poflpocnitcntiumconucrfioncm hicpo nit Prophcta bonorum confolationctii diccns : Etcrea- uit dominus,<Ti. Idcfl ccclcfia: tntlitantis.
12 fbi inuocatus tft. Nomcn cius pcr officium fo- lcmnci
»3 2v(_m/'cw/»c»'(//cw. idcftEucharifli^ facramcntii cpdici-
t turnubcs
<jj
Gloford.&NicolaideLyra 64
A
Cxod.rj.d.
Ifai.«.d.
PfaLjoj.b.
t T Perdiem foi non vret te, nequelunapetnoflrcni. b 5" Compunflionisvn delachryni?. c 5^ Ad illuminationem ni viam fcrdant . d^Dv:u»noUet ignis ronfumens eft.
pei die,&fumiim:&lpIendore ignis fiamaii-
a T Aduerfitate , ne frangantur . 1 lcclefia:.
tTcgme*.
a Ef/«w«w, ^.".vnderDr- »M«y mpleca ift fumo . Et ali- bi : Qiii tangit montes , & fu- migant. a
b super omnpm enim . Plu- tis iii ndcle.Siip omne enim gloriaprotedtio.
rinii lud^OrUm.- & heC, & b ^chrifti. TEcclefia. * ubproreaioneDci. ^ ttit. a f .erf-n.iionu.
quibus funt fociata de Ba- £t tabernaculu i vmbracuJu diei ab eflu,& in
bvloniCaCaptlUltate, OC de j^ocus meusadlutor.&c bf Protegat in velair.enroil.iam tuaium,
reditU in lerufalem fub ^flmpemperfecutotum. dTMinojiperiecutio„,. v ,H •
Zorobabel , & Efdra , & tiecuritate & abicolione a turbine & a p Ju ui a
NICOLAVS DE LYRA. Superoem enitn.columnie ighii,& nubis dau filijs ifratl. ?iote€tio.f.Spirituf[anBi,qt4ia exceditea vt veritas vmbra Et tabernaculum.7"«c« Spiritujfatt^u In vmbraculum. contra concupiJcenti.t eftum. Etinfecuritatem,& abfconfionem. y«fcrW4?. Et a pluuia. carnalis lafciuig . yelaturbinepe.fecutioms g
M 0 B^ J L I T E l{. tur nubes refrigerans concupifcentias jeflum, & ignis fla mans propter charitatis incendiu:idco dicitur amoris fa cramentum. Dicitur etiam fumus, fcihcetincenforum quia celebratur cum orationibus fanctorum Apoc. 8.a. Et afcendit fumum incenjorium de orationibus janH-. rum.
l Super
Nchemia intellignnt.^wc^r D omnim tnim , &c. Hunc lo •
1 cum ludxi ad Antichriflu
2 referuntquem turbinem, ^ & tempeftatcm fignificari
4 conijciunt , feque virtutc diuina ab eo defendi con-
5 fidunt. Nosautemadpri- nium Chrifti aducntum.
6
>wn timebunt SpnitufanHo roborati . Et a pluuia. profperitatis temporalis, neper cam mollificetur homo ad vitia I{a.Sal.dicit hic quodper ti.rbinem,& ignem, & huiufmodi intelliguntur gehen- ng panf, ii duens ad hoc iftud Vfal. io.b. Vluet fuper pecccatores laciuco ignis,fulphur & fpiritus procellarum, &c. & quantum ad hocconuenit mecun:: quiagratia Spiritujfan^iprotegit abillapoe na,& maximcgyg^ia confummata, quf ejtipfagloria.
1 Snper vmnem gbriam. idcft fuper locum ad Dei gloria confecratum, cuiufmodi eft ecclefia materialis .
2 Troteaio.idcik Xps in facrameto g protcgit a d?monc
3 EttabernaLuluYn.Sci\\Q.e.t cupidiratis. . _ 5 Eri«/ec«nfate,€^r.tribiilationispervirtutepatientia;. g
6 Etd pbiuia. fciliCet caiHalis concupifcentiae,per victu
temcontincntisB. ..
Liic.i.?.g«
tlerem.i.d. t Platisvitis «pUinz.
C A P. V.
^ntabo dikiJo, (^c.
Canticii aliquado
in laEtitia,aliquado in triflitia , vthoc , fcilicet quod ille copofuit, qui vi - dens ciuitatc fleuit,dicens: Quia ft cognouijfes ,& tu, &c. 4« Theodoret.Cantatetia homines Threnos , & ver- fus lugub res, & elegias, q- bus deploratur calamitas eorum quos diligunt . Tatruelismei. «jsRupertus. Patruclis prophetx eft or- do leuiticus , & facerdota- lis.lple etia propheta de tri bu fuit ludapatruelis eius quodammodofuit Leui. * Hieronymus. Cantaboomnipotenti Deopatrica ticum Chrifti qui eft patruelis meus. b incornu, •$« Bafiliuseximialauspaucis cSprehen- faverbis. Cornu reliquaparte corporis eft eminen- tius, acfolidius , fimul ornamentum affertcapiti, fi-
V.
Vinca fa-
aa.
cx ca, Z
Ec fepiu/t
t&plantauit t vineam ele6tam. Et iedifi
mul vero armatura efl ad repellendas iniurias . Qu in ,^^^^ etiam fua ficcitate eft torri- de vine» du,quiaomni humoreca- ret:coqj cornigera anima- lia noadcornu matrisim- f Amid pctu feriuntur,fednullo li ,cet docete matris mama re qriit,locu humidu , & pin- gue . Declarat hic fermo g> ludEoru regio eflttex fc ad vtraq; fufficies, qu^eos ^- tcgeret ab hofte , fimul,& capax efltt eorCi qaea inco lcrevellenthuicconiunxit t"^-.''»" vtraq^particulam in cornu *^^P"*o" &inlocofertih.
yintd eUfld . Aliaeditio, vinea Sorcth,quod eft gen* vltisoptim:e,& vberrimaeperpetuis frudibus. Ci5£Iaq de vinea diciitur: ad ftatu animae referuntur,qu:E a Deo plantatanonattulitvuasfed labrufcas:&traditaeft be-